(AEPEM LM01103)

Opnieuw pakt de Franse groep La Machine uit met traditionele liedjes en zelf geschreven dansmelodieën. Rondo’s, mazurka’s, walsen… het kan niet op. Liefhebbers van balfolk, dit is een cd naar jullie hart.

Als liefhebber van het Frans chanson heb ik al meerdere boeken over het onderwerp gelezen. Enkele waren zo boeiend geschreven dat ik ze in een ruk uitlas. Dat was zo met het Brel boek van Marc Robine, Grand Jacques en met het recent verschenen Brassens? van Bertrand Dicale. Onlangs bekroop mij diezelfde leeslust bij het in het Nederlands geschreven boek Chanson van Bart Van Loo. Het boek van deze nog jonge Vlaamse schrijver leest als een trein. Je leest zowel over de Franse geschiedenis, doorspekt met chansons, als over dat muziekgenre, doorspekt met geschiedenis. Een gezongen geschiedenis van Frankrijk is de ondertitel.

Zinspelend op het beroemde boek van Marcel Proust waarin de smaak van een madeleinekoekje hem aan zijn verleden herinnert, schrijft Van Loo op de eerste bladzijde: ‘Bij de zoektocht naar de verloren tijd is muziek een veel krachtiger kompas dan een madeleinekoekje’. Zo’n zin doet verlangen naar meer natuurlijk. Zijn invalshoek is bijzonder boeiend. Van op de Pont Neuf in Parijs, een brug waar na 1600 een nieuw soort chanson over actuele toestanden ontstond, kijkt hij rond en ontwaart gebouwen en monumenten die elk een ander moment uit de Franse geschiedenis oproepen. Maar zijn grote kennis van het chanson – een passie zoals zal blijken uit de verdere lectuur, ontstaan bij het horen van Je l’aime à mourir van Francis Cabrel -laat hem ook bij elk van die historische momenten aan chansons denken. Eens in de vorige eeuw aanbeland zijn het eerder chansons die hem aan recente geschiedenis doen denken.

In dit boek wordt het begrip ‘chanson’ gebruikt in de Franse betekenis. Hiermee worden alle soorten liedjes bedoeld. Vandaar dat in zijn boek niet enkel plaats is voor de chansonauteurs die ook de poëziebloemlezingen haalden, maar ook voor de erg populaire zangers en zangeressen als zeg maar Dalida, Michel Delpech of Claude François. In een paar bladzijden weet de auteur het bijzonderste te vertellen over groten als Brassens en Brel. Maar evenzeer kom je te weten hoe subtiel Charles Trenet zijn homoseksualiteit in teksten verstopte. Van Loo weet vaak de ‘petites histoires’ rond een aantal chansons te vertellen. Deze lectuur over chansons doet je verlangen naar het beluisteren ervan. Daarom heeft hij, als auditieve en visuele illustratie bij wat hij schrijft, op zijn website www.bartvanloo.info tal van filmpjes geplaatst. Een reeks radio-uitzendingen rond het boek kunnen ook daar beluisterd worden.

Chanson is een schitterend boek over Franse liedjes dat ik nog vaak ter hand zal nemen. Het uitgebreid register met namen en titels maakt er ook een handig naslagwerk van.

Bart Van Loo Chanson (boek) De Bezige Bij, Antwerpen 2011

ISBN 978 90 8542 301 0

Het zal midden jaren zeventig van de voorgaande eeuw geweest zijn. Folkmuziek was een hot item en dus volop geprogrammeerd op de betere festivals, zoals het Festival van Vlaanderen. Op de binnenplaats van de Gentse St Pieter stonden coryfeeën op de planken. Het publiek genoot van het zonnetje en keuvelde zachtjes tussen de noten door. Plots werd het ijzingwekkend stil. Een nog geen twintigjarige krullenbol op het podium eiste aandacht en legde letterlijk het publiek het zwijgen op. Met zijn omfloerste, ietwat haspelende stem, maar vooral met zijn instrument: de akoestische gitaar. Hier was een wereldwonder bezig. Die klanken konden onmogelijk van één man en uit één instrument komen. Prachtig en onvergetelijk was de blik en de houding van een grootheid naast het podium. Met wijd opengevallen mond van verbazing stond daar de toen al grote Martin Carthy, vaandeldrager van de English fingerpicking style, vol bewondering te kijken en te luisteren naar een nog relatief onbekende jongeman uit Frankrijk in het folkcircuit: Pierre Bensusan.

Inmiddels is Pierre Bensusan een begrip voor alles wat rond de akoestische gitaar draait. De titel ‘Mister DADGAD’ is aan velen vergeven, maar slechts één heeft daar recht op. Hij is niet de uitvinder, wel degene die de stijl geperfectioneerd en gepromoot heeft. Een fenomeen op de zes snaren. De keuze voor een meesterwerk was lastig. Wordt het Pres de Paris of toch II? Het werd zijn debuutschijf uit 1975. Misschien niet direct vanuit muzikaal oogpunt, maar veeleer omdat met dit album de aanzet werd gegeven tot een heel andere kijk op begeleiding op gitaar van -allereerst- Keltische folkmuziek, later op improvisatie, compositie, techniek etc.

Pierre Bensusan nam het album Pres de Paris op toen hij nog maar 17 jaar oud was. In 1962 was de familie verhuisd vanuit Algerije naar een voorstad ten westen van Parijs. Vanaf zijn zevende kreeg hij pianolessen, maar toen hij elf was leerde hij zichzelf gitaarspelen. Aanvankelijk gebruikte hij diverse stemmingen, maar dat gaf weinig bevrediging.

“Bij toeval kwam ik de DADGAD stemming tegen, toen ik in 1973 een maand bij vrienden in Bretagne verbleef. Ik achtte het beter te concentreren op één stemming en je instrument zo te doorgronden dat je daarin in elke toonsoort alle akkoorden en improvisaties kon spelen. DADGAD paste het beste bij mij. Daarmee kon ik een universele muzikale taal spreken. Vanaf 1978 is dit mijn standaard stemming (album Musiques). Ik heb niet veel bijgedragen aan de ontwikkeling van die stemming. Het meest principiële is ‘to hide the ear’, zodat je niet weet dat de gitaar in die bepaalde stemming staat en je je er ook niet druk ook maakt.” Collega muzikanten zijn minder bescheiden over Benusans betekenis voor de DADGAD stemming. Zo zegt Soig Siberill: “Voor mij zijn er twee mensen die zeer belangrijk zijn geweest voor de gitaarbegeleiding in Keltische muziek: Michael O’Domhnaill en Pierre Bensusan. Bensusan is geniaal. Hij bouwt vooral op een krachtige rechterhand. Daarbij speelt hij zeer harmonisch. Hij heeft talent, maar werkt ook zeer hard aan zijn techniek. Ik kan me herinneren dat we een toer hadden en samen reisden. Je zat nog geen vijf minuten in de trein of de gitaar kwam al weer uit de koffer. Het is een perfectionist.” Schot Ian Melrose vindt: “Hij heeft het gitaarspel naar zo’n niveau getild dat, wat er ook uitkomt, het pure muziek is. Het lijkt of er bij hem geen grenzen en beperkingen zijn. Dankzij zijn fenomenale techniek heeft hij controle over elke noot. In zijn uitvoeringen en composities is hij een meester in variatie en improvisatie met fraaie harmonieën, ritmes en melodische veranderingen.”

PRES DE PARIS: EEN TIJDSBEELD

 Pres de Paris werd opgenomen in een studio in Marnes Le Coquette, nadat Bensusan Frederic Leibovitz had ontmoet. Deze richtte het label Cezame op en legde Bensusan vast voor drie albums. De tien tracks zijn een mix van Franse en Keltische songs en melodieën, zowel eigen(tijdse) als traditionele. De keuze voor Keltisch materiaal, gekozen door een uit Algerije afkomstige jongeman, is volgens Bensusan niet zo vreemd.

“De Keltische muziek is voor mij een echo van oriëntaalse elementen uit Joodse, Arabische en Spaanse herinneringen in mijn familie. Ook de ornamentatie ligt dicht bij barokke en Arabo-Andalusische muziek. En ik voelde dat Keltische muziek een nog ongerepte route voor de akoestische gitaar was. Ik wilde niet de zoveelste gitarist zijn die platgetreden wegen bewandelde. Mijn doel was om innovatief te zijn, zonder mezelf te verloochenen.”

De keuze van het repertoire werd geïnspireerd door het luisteren naar gitaristen als Bert Jansch, John Renbourn, Martin Carthy, maar ook Bob Dylan. Daarnaast was zijn mentor, banjospeler Bill Keith, van groot belang. Bensusan speelde mandoline in Keiths band vanaf 1974. “Zijn cross-picking en melodische banjo techniek heeft me geïnspireerd om harp arpeggio’s op de gitaar te ontwikkelen.” Aan de opnamen zelf bewaart Pierre Bensusan goede herinneringen. “We namen op in juni en elke track heeft niet meer dan twee takes gekost. Zang en gitaarspel werden tegelijkertijd vastgelegd. Het was allemaal heel nieuw en daardoor spannend voor mij. Wat me vooral is bijgebleven, naast de support van de gastmusici, is de geur van de studio. Een mix van oude bandopnamemachines als de Revox, de tapes, de elektronica, het vloerkleed en de onvermijdelijke sigaretten. Het verliep heel harmonieus en alles bij elkaar duurden de opnamen niet meer dan een week.”

De gitarist leefde in die tijd met zijn ouders in Sursesnes, een voorstad ten westen van Parijs, in een appartementencomplex waar veel muzikanten verbleven. De bewoners vormden bovendien een smeltkroes van culturen. Die multiculturele omgeving heeft vooral invloed gehad op het later werk van de gitarist. Zoals hij zelf zegt was het debuutalbum een weergave van zijn voorliefde voor Keltische muziek, bluegrass, maar tevens folk in het algemeen en moesten de andere elementen nog rijpen.

Het album kent zowel bewerkingen van Keltische traditionals (Merrily kissed the quaker/Cunla, The Ashplant/The morning dew) als eigen composities in die stijl. De Opener Gavotte is deels een traditional (De trilport), aangevuld met Bensusans eigen A Fublaines. Die openingstrack zet al gelijk de toon: harmonische, vol klinkende akkoorden, een twinkelende melodie en sterke ritmische baspartijen. Twee tracks zijn onvergetelijke standaards geworden in de loop der jaren. Zijn uitvoering van Dame Lombarde en de Phil Coulter compositie The town I loved so well. Ondanks zijn wat lispelende zang toont Bensusan aan ook vocaal meer dan gemiddeld te presteren. Is hij niet zo’n geweldig zanger, dan is het toch vooral de emotie die hij in die vocale uiting legt. Zelf vindt hij dat Pres de Paris niet een noemenswaardig en exceptioneel album in de folkgeschiedenis is, maar dat het net zo belangrijk is geweest als albums van muzikanten die in de periode de folkmuziek naar een volwassener en professioneler niveau tilden, zoals Alan Stivell, Dan Ar Bras, Malicorne, Pentangle, Fairport Convention, Martin Carthy, Planxty, Kolinda, Nic Jones etc. Of het tussen dit rijtje staan al geen verdienste op zich is… Soig Siberill schat de waarde van Pres de Paris anders in. “Het was het eerste album waarbij Franse- en Bretonse folk met gitaarbegeleiding op die manier ten gehore werd gebracht. Hij adapteerde deze tradities en de Keltische om er zijn eigen draai aan te geven. Het behoort tot de rootsalbums in de historie van dit genre.”

Ian Melrose vult aan: “Al op die jonge leeftijd had hij een heel volwassen en vooral melodisch geluid. Het heeft karakter, toont nieuwe richtingen en de kwaliteit van de gitaar georiënteerde interpretaties van folkmuziek en Keltische muziek in het bijzonder. Hij speelt solo polyfonische arrangementen van jigs en reels en doet dat levendig, losjes maar met een hoge mate van precisie. Datzelfde geldt voor de begeleiding van de songs. De titeltrack was mijn favoriet op dat album.”

 HET GEVOLG/VERVOLG

Pres de Paris won diverse grote prijzen, zoals de Grand Prix du disque folk en Montreux . Het is daarmee nog steeds een van de meest onderscheiden debuutalbums ooit. Het legde geen windeieren voor de Franse gitarist. “Ik was net achttien en bezig om een solocarrière op te bouwen. Het heeft me op de kaart gezet en in staat gesteld om door heel Europa te toeren, letterlijk nieuwe wegen te ontdekken en figuurlijk doordat ik in aanraking kwam met andere muzikanten en nieuwe vrienden. Ik kreeg de kans om in 1977 naar Ierland te gaan, waar ik de DADGAD introduceerde. Het was verbazend hoe open en enthousiast de Ieren waren voor die nieuwe sound. Ik speelde zeker niet authentiek Iers, maar we voelden beiden dezelfde snaar trillen. Dat heeft me zelfvertrouwen gegeven en de moed en overtuiging om mijn eigen muzikale pad te volgen.”

Het maken van de altijd zo moeizame opvolger, het andere meesterwerk Pierre Bensusan II, was eerder een gevecht dan een vreugde. “Eerder een kwelling en een opdracht in vergelijking met het spontane van het debuut. Ik stelde mezelf een heleboel existentiële vragen en geloofde nauwelijks meer in mezelf. Ik keek op naar anderen, had respect en werd te tolerant. Daarnaast wilde ik weg van het bekrompen folkwereldje, waarin iedereen over elkaar viel, elkaar bekritiseerde en veroordeelde, op elkaar neerkeek. Ik ontmoette een boel gefrustreerde muzikanten. Het tweede album is zeker een reactie daarop.”

Inmiddels is Pierre Bensusan meer dan vijfendertig jaar beroepsmuzikant. Dat feit werd vorig jaar gevierd met de complete (her)uitgave in nieuwe verpakkingen van al zijn albums, plus een gloednieuw Vividly. (zie New Folk Sounds 135). En nog steeds blijft Pierre Bensusan zich ontwikkelen, vernieuwen en op zoek naar innovaties. Elementen van Keltische muziek en folk bleven in zijn werk vertegenwoordigd, maar grenzen werden verlegd naar improvisatie, jazz, zelfs latin invloeden en wereldmuziek. En hij blijft gitaristen inspireren. Zoals Ian Melrose de invloed van Bensusan op zijn eigen ontwikkeling weergeeft: “De mix van de melodische aanpak, improvisatie, het verweven van jazz en folk-elementen was een grote inspiratiebron voor mij. Met name het album Solilai. Dat toonde aan hoe vrij, Europees en tegelijkertijd kosmopolitisch fingerstyle gitaarspel kan zijn.”

 Pierre Bensusan heeft nooit een geheim gemaakt van wat en hoe hij speelt. Al vanaf Pres de Paris zijn tabulaturen beschikbaar. Later volgden de boeken, de onvermijdelijke instructie video’s/dvd’s en workshops. Toch kan hij het niet nalaten een voetnoot te plaatsen bij ‘naspelers’. En hij reageert op de toenemende kritiek van jongere gitaristen die de DADGAD stemming (te) beperkt en saai vinden. “Die muzikanten zouden hun mening moeten toetsen aan wat nu bereikt is en gecreëerd wordt. Een stemming is alleen maar een gereedschap om een muzikale uiting te bewerkstelligen. Elke stemming is waardeloos als je er niet induikt en  bestudeert van binnen uit. Niet de muziek of de stemming is gelimiteerd. De enige die beperkt is, is de muzikant zelf. Je kan niet zonder meer iemand imiteren of klonen. Dat houdt in iemands gedachte en gevoelens mee kopiëren. Dat is gekkenwerk. Je moet je eigen weg vinden. Het is beter om je eigen levenswerk te maken, je eigen boek te schrijven. Mijn motto is altijd geweest om muziek met mensen te delen en te helpen om de stukken zo goed mogelijk te doorgronden. Er zijn geen trucs, geen geheimen. Ik vind het best als anderen ‘een nieuwe Pierre Bensusan’ willen zijn. Maar ik zou sterk willen adviseren om dieper in jezelf te kijken. En bovendien, na vijfendertig jaar ben ik nog geen nieuwe PB tegengekomen. En dat is maar goed ook. Eentje is al meer dan genoeg :-) .”

Discografie:

Pierre Bensusans albums zijn onlangs allemaal heruitgegeven en verkrijgbaar op zijn eigen DADGAD music label met bestelnummers DM 1001 (Pres de Paris) tot DM 1012 (Vividly). Ook is een box verschenen met daarin het complete werk + bonus cd. Distributie Music & Words.

Surfen: http://www.pierrebensusan.com

De chansonnier Ronnie Potsdammer (geb. 25 augustus 1922, Hoogeveen) was bij zijn leven al een naam die verbonden bleef aan de jaren zestig, toen zijn hoekig gezongen liedjes vaak niet door de beugel konden bij omroepen en platenmaatschappijen. Zijn naam is nu haast vergeten. Toch was hij een boeiende figuur, markant en uitgesproken. Onverstoorbaar en zonder concessies zong hij door, daarmee het pad effenend voor jongere collega’s die later dankbaar gebruik konden maken van de kolen die hij voor hen uit het vuur had gehaald. Naast muzikant was Potsdammer ook radiomaker, schrijver en een professionele kok.

Hoekige en onverstoorbare chansonnier

Na de bevrijding van Frankrijk aan het eind van de Tweede Wereldoorlog, verbleef Ronie Potsdammer een tijdje in Parijs waar hij Juliette Gréco leerde kennen. Hij trad ook zelf op in Parijs met Franse chansons. Terug in Nederland begon hij aanvankelijk ook hier in het Frans te zingen. In Amsterdam startte Ronnie Potsdammer zijn carrière als kok in het artiestenrestaurant De Groene Kalebas, waar hij tot 22.00 uur in de pannen roerde, om daarna met gitaarbegeleiding te zingen voor de achterblijvers. Langzamerhand schakelde hij over naar het Nederlands. Halverwege de jaren vijftig liet Potsdammer pas echt van zich horen. In het begin was zijn repertoire vooral ontleend aan dat van Georges Brassens, met wie hij ook het sonore en ietwat norse timbre deelde. Eerst zong hij ze in het oorspronkelijke Frans en daarna in de uitstekende vertalingen van Ernst van Altena. Ronnie Potsdammer zocht contact met van Altena, nadat hij een vertaling van een Frans chanson van zijn hand had gehoord. Het werd een bijzonder plezierige samenwerking. Uit het bestaande Franse repertoire van Potsdammer zochten ze samen de teksten uit die voor vertaling in aanmerking kwamen. Het werden vertalingen die het origineel naar sfeer, klank en inhoud volgen. De eerste resultaten van die samenwerking verschenen in 1959 op single: Wilde vaart (La marine) en Laten wij de brug over gaan (Il suffit de passer le pont), beiden uit het repertoire van Brassens. Velen sloeg de schrik om het hart toen Potsdammer door zijn vertolkingen plotseling verstaanbaar maakte wat Brassens had geschreven.

Onder het minnen praat je niet, maar gedachten heb je wel.
Je denkt: morgen komt zo snel en dat is een diep verdriet.
Aan de man op wilde vaart knaagt dit noodlot vol venijn.
Je verovert, maar ervaart, dat het geen thuisreis mag zijn.
Of je ook woekert met de tijd, gulzig elke tel verslindt,
en de klok met boeien bindt; het blijft een hopeloze strijd.
En toch vind je in het klein alle vreugd en droeve pijn
van de min van langer duur in liefde’s kort avontuur.

Download audio file (Ronnie-Potsdammer-Wilde-vaart.mp3)

Potsdammer verlegde zijn werkterrein naar kleine theaterzalen, onder andere met het ‘Pauze-Cabaret’ in de Amsterdamse City Music Hall, waarin hij onder andere samenwerkte met een debuterende Frans Halsema.

In 1960 kreeg Ronnie Potsdammer het aanbod om mee te werken aan een reclameplaatje voor Citroën. Het zou zijn best verspreide opname worden: Het lelijke eendje werd geschreven door Annie M.G. Schmidt en Paul Chr. van Westering. Potsdammer kroop in de huid van de vaderfiguur, actrice Heleen van Meurs speelde de moeder en twee Damrakkertjes vervulden de kinderrollen. In het liedje heeft het gezin een eendje als huisdier. Over de auto wordt met geen woord gerept. Voor 36 cent kon men het kartonnen plaatje bij de Citroëndealer aanschaffen. In 2009 werd Het lelijke eendje door het Nederlandse publiek verkozen tot het beste reclameliedje. In 1961 mocht Ronnie Potsdammer nogmaals een reclame single inzingen. Ditmaal samen met Mary Michon en Jantje Nelissen onder de titel Wat doet m’n vader voor de Helmondse textielindustrie. De tekst stond op naam van Ernst van Altena.

Toen Ronnie Potsdammer eind 1962 voor het VARA TV-programma van Nico Knapper het (door Ernst van Altena bewerkte) Brassens-chanson Les funérailles d’Antan bracht als De lijkzang van weleer, in een doodgraverspak met een lint aan zijn gitaar met daarop ‘rust zacht’, leverde dat een flink aantal brieven van boze kijkers op. De VARA-leiding besloot hem voorlopig niet meer te engageren. Heden ten dage is het niet meer dan een goedgemutst liedje over de bourgondische wijze waarop men vroeger op het platteland een begrafenis organiseerde, maar destijds was het schokkend om bij een opgewekt ritme over lijkkoetsjes te zingen.

Als er in vroegere tijd een begrafenis was,
wist je ook zeker dat daar spijs en lafenis was.
Dan kwam de huilebalk rondhuilen: “D’r is er een dood”
En in het sterfhuis stond wijn klaar en worst, kaas en brood.
Waar vind je nu in een sterfhuis nog brood op de plank?
In onze tijd is men gierig met tranen en drank.
Dat is de reden waarom je vandaag aan de dag
bijna geen kans meer krijgt tot vrolijk rouwbeklag.

Ach, waar is de rouwpracht van weleer?
De fijne lijkkoetsjes, lijkkoetsjes, lijkkoetsjes,
lijkkoetsjes uit vroeger jaren
hotsten zo gezellig op en neer
dat zelfs het lijk in z’n kist, in z’n kist, in z’n kist
wippend lag te gebaren.
Toen was elke erfgenaam een heer
en schonk aan doodgraver, bidder, pastoor en aan ‘t paard
zelfs een glas oude klare.
Maar ‘t is verleden tijd, ik vraag u vol verdriet:
waar bleef de pom-pom-pom-pom-pom pompeuze lijk-eer?
Ach, met een zweem van spijt
zing ik mijn klaag’lijk lied.
Waar is de pom-pom-pompeuze dood van weleer?

Download audio file (Ronnie-Potsdammer-Lijkzang-van-weleer.mp3)

Alleen de kleine platenmaatschappij Delta durfde het in 1962 aan om Ronnie Potsdammer een EP te laten maken (onder de waarschuwende titel Strikt voor volwassenen), waarover een criticus van het Algemeen Handelsblad schreef: “Een troubadour die de heldere waarheid durft te zeggen – en die men daarom, vrezen wij, maar heel weinig in de vaderlandse ether zal horen.”

De Waag

In 1962 begon volksliedzangeres Cobi Schreijer in de Haarlemse Waag een club in middeleeuwse stijl. Veel Amsterdamse artiesten kwamen poolshoogte nemen, zo ook Ernst van Altena en Ronnie Potsdammer. Ernst zag veel potentieel in de combinatie van ‘de weerbarstige troubadour en de speelse minnestreelse’. In de zomer van 1963 speelden Cobi Schreijer en Ronnie Potsdammer samen een door Ernst van Altena geschreven programma in De Waag onder de titel Niet voor lange tenen. Ze oogstten er succes mee; de NCRV bracht een optreden vanuit de Waag op TV, zij het sterk ingekort en gekuist. Het tweede programma dat van Altena voor hen maakte heette Wiedewagen. Van dat programma verscheen een EP Waagduetten, met vier nummers, waaronder het populaire The smartest lap ever made, een parodie op het smartlappengenre van Johnny Hoes en de Zangeres Zonder Naam.

Zij had geen stuiver om voor het kind een brood te kopen,
verkocht zich aan de bakker op de hoek.
Zij had geen scoenen om naar het fabriek te lopen,
dus zat ze eenzaam thuis met geen bezoek.

Een oude zilte zeeman met een houten pootje
wou haar wel trouwen, maar dat werd een straf.
Want in de storm verging zijn afgekeurde bootje;
er staan geen rozen op zijn zeemansgraf.

 Download audio file (The-smartest-lap-ever-made-LP.mp3)

Daarna liep de samenwerking tussen Potsdammer en Altena op de klippen. Daarom maakten Cobi en Ronnie zelf de teksten en vertalingen voor een nieuw programma onder de noemer Een lied – meer niet. Daarnaast gebruikten ze materiaal van Drs P. Het zou hun laatste programma blijken. Ronnie Potsdammer wilde graag in Amsterdam iets voor zichzelf beginnen.

In De Waag had Potsdammer een jonge zanger/gitarist leren kennen, die eigentijdse Nederlandstalige liedjes bracht: Boudewijn de Groot. Hij vroeg hem om samen het podium te delen. In 1965 stonden ze een tijd in het Amsterdamse Lido en daarna in het Haagse theater In de Steeg. Ronnie had de samenwerking graag willen voortzetten, maar het succes van de Groot’s single Een meisje van zestien was dermate groot, dat hij niet te houden was. Ondertussen was Potsdammer ook de radiowereld binnen gestapt. Voor de VPRO maakt hij het programma Over de Schreef, en daarvoor had hij Boudewijn de Groot al een keer twee liedjes laten zingen: De morgen en Elegie prénatale. In 1966 was Ronnie Potsdammer betrokken bij het radioprogramma Rakelinks. In het lied Daar kun je donder op zeggen bezong hij daarin de actuele politiek. Andere programma’s waaraan Potsdammer meewerkte zijn Rondom Twaalf, Cosa Nostra en Uitgeslapen.

Ook in 1966 werd op CNR de single De Deserteur/God Zij Met Ons uitgebracht. De hoestekst werd geschreven door Jan Roest. Over God Zij Met Ons schrijft hij: het is één van de zogenaamde “protest-songs” waarvan wij er de laatste tijd vele hebben. God Zij Met Ons is een eigen vertaling door Ronnie Potsdammer van Bob Dylan’s With God On Our Side. De begeleiding op dit plaatje was in handen van de twee gitaristen Jan Blok en Henk van der Molen. Ook van Boris Vian’s deserteur maakt hij zelf een vertaling. Het gaat hem niet slecht af.

Voor het eerst kreeg Ronnie Potsdammer de kans om een LP op te nemen. Hij vertaald daarvoor een twaalftal composities van de Amerikaanse zanger/pianist Tom Lehrer, volgens de hoestekst “een meedogenloze spotter die geen blad voor de mond neemt”. De meeste liederen – zeven – komen van Lehrer’s derde lp That was the year that was, de andere van zijn eerste twee. Hoewel het een ware opgave is om Lehrer te herinterpreteren, blijft R.P. Zingt Tom Lehrer de moeite van het beluisteren waard.

Een tweede lp die werd uitgebracht kreeg als titel Limericks uit de Maagdenkelder, en werd live opgenomen in dit Amsterdamse etablissement met medewerking van Jan Blok (gitaar), Koos Seriese (bas) en Harry Mooten (accordeon). Ze bieden gedrieën het instrumentale bed waarop Potsdammer een stortvloed aan pikante vijfregelige dichtwerkjes kan declameren. Een curiositeit.

Langzaamaan begint Ronnie zijn bakens te verzetten. Hij neemt wat meer afstand van de actieve beoefening van de liedkunst en gebruikt zijn ervaring om anderen vooruit te helpen. In 1973 produceert hij voor de Vlaamse zangeres Della Bossiers de lp Kwartetten met D.B. Zij neemt ook twee nummers op uit Potsdammer’s repertoire: In de maritieme Alpen en De bende van de bruine kroeg. In 1974 neemt Bea Brandts Buys de lp Chansons op, die wordt geproduceerd door Ernst van Altena. Hiervoor levert Ronnie Potsdammer twee vertalingen aan: Het oude huis aan de bovenstroom (een vertaling van Nino Ferrer’s La maison pres de la fontaine) en Tante Sara.

Daarna nam Potsdammer nog een vage single op met zangeres Isabelle Deneuve, een wat onwaardig einde van zijn muziekcarrière.

Hij keerde terug naar zijn oude liefde van het koken. Hij schreef verscheidene kookboeken en was geruime tijd culinair journalist voor een aantal tijdschriften en verzorgde tevens kookprogramma`s op radio en televisie. Ronnie Potsdammer overleed op 15 mei 1994. Hij is 71 jaar geworden.

Discografie:

EP’s/singles

Wilde Vaart (Omega 9-35.245, 1959)

Baai en boezelaar (single, 1960)

Het lelijke eendje (met Heleen van Meurs) (kartonnen single Citroën, 1960)

Wat doet m’n vader? (met Mary Michon en Jantje Nelissen) (single Textielindustrie Helmond, 1961)

Zingt strikt voor volwassenen (EP, Delta DE 106, 1962)

Zingt voor mannen – over vrouwen (EP, Delta 108, 1962)

Er zijn mensen die het doen (single, Delta DS 1077, 1964)

Waagduetten (met Cobi Schreijer) (EP, Delta 114, 1964)

God zij met ons (single, CNR UH 9795, 1966)

Zingt voor alle gezindten (EP, CNR HX 1311)

Scheiding (met Isabelle Deneuve) (single, Delta DS 1401)

LP’s

Zingt Tom Lehrer (Delta DK 1002)

Limericks uit de Maagdenkelder (Aphrodite AQ-20045)

Si je savais voler
Chants de Bretagne et d’Occitanie
(Buda musique 3018165)

Kemener is sinds zijn lp’s Chants profonds de Bretagne, nu ruim dertig jaar geleden, dé vertegenwoordiger van de gezongen Bretonse traditie. Renat Sette uit de Provence is al vele jaren een belangrijk vertolker van het Occitaanse lied. Audemard en Fava zijn twee instrumentalisten die we kennen van de formatie Une Anche Passe. In opdracht van Le Chantier te Correns (Provence), een in 2002 opgericht centrum voor creatie van nieuwe traditionele muziek, hebben deze muzikanten als artiesten ‘in residence’ het programma Si je savais voler samengesteld. Het samenbrengen van de Bretonse en de Occitaanse taal leek geen evidentie, maar de vier artiesten hebben elkaar uitstekend gevonden. De arrangementen van Audemard, bij ons ook bekend als arrangeur bij enkele Vredesconcerten Passendale, klinken wonderlijk subtiel bij de zang van beide grootmeesters. Hier is nieuwe traditionele muziek geschapen van de bovenste plank. Erg bekende nummers uit de Bretonse en Occitaanse traditie klinken als nieuw, zoals Tri martolod waarmee de cd opent. Je herkent de melodie van het succesnummer van de nog jonge Alan Stivell, maar hoe nieuw en anders klinkt het, hier gezongen door Kemener en Sette. Daarna hoor je één instrumentaal nummer door Audemard en Fava. De volgende vijftien liederen laten een sterke zang horen op erg originele begeleiding. Dat dit project uit 2008 nu ook op cd te horen is kan enkel worden toegejuicht. Deze cd is een niet te missen uitschieter tussen de ruime Franse traditionele productie.

Zanger en tekstschrijver Jean Ferrat overleed op 13 maart op 79-jarige leeftijd. In Nederland is hij vooral bekend met La montagne in Wim Sonneveld’s uitvoering Het dorp.

Video ingesloten

Toen Ferrat 11 jaar oud was werd zijn vader, een Russische joodse immigrant, naar Auschwitz gedeporteerd en kwam niet terug. Het lied Nuit et Brouillard (1963) gaat over de deportaties van Fransen, vooral joden, naar de concentratiekampen.

Door zijn linkse en maatschappijkritische teksten werden in de jaren ’60 zijn liederen geweerd op Franse tv en radio. Hij bewerkte veel gedichten tot liederen van de communistische dichter Louis Aragon.

Video ingesloten

Nougaro, ou l’espérance en l’homme
(Polydor / Universal 531702-9)

Claude Nougaro (1929-2004) heeft een omvangrijk chanson-oeuvre bijeen geschreven. Zijn teksten zijn op zich al zangerig en ritmisch. De muziek op zijn teksten komt vaak van grote jazz-musici, zoals zijn pianist Maurice Vander of Richard Galliano. Soms schreef Nougaro een mooie Franse tekst op een bekend nummer van bijvoorbeeld Chico Buarque of Baden Powell. Hij had een zwak voor Afrikaanse en Braziliaanse ritmes. De Waalse chansonnière Maurane, die ook erg vertrouwd is met jazz, werd door Nougaro al eens zijn waardige erfgename genoemd. Ze gaven meerdere gezamenlijke concerten. Vijf jaar na zijn dood zingt Maurane een cd vol met een mooie keuze uit Nougaro’s werk. Met overtuiging en een beheerste stem doet zij die mooie chansons alle eer aan. Zij wordt hierbij uitstekend begeleid door jazzinstrumentalisten. De cd opent met Armstrong, een tekst geschreven op de melodie van de spiritual Go down, Moses en eindigt met het hoopvolle L’espérance en l’homme, een der laatste chansons van Nougaro dat postuum verscheen, kort na zijn dood. De vijftien vertolkingen door Maurane zijn een uitstekend hommage aan een heel groot chansonnier.

Boris Vian schreef en zong een meesterwerk.De auteur van het chanson Le déserteur overleed vijftig jaar geleden. Zijn chanson, dat in 1954 verscheen, wordt nog steeds vertaald en gezongen. Het lijkt wel muzikaal werelderfgoed geworden. Een lied met geschiedenis.

De auteur
De ingenieur Boris Vian was een bijzonder figuur in de naoorlogse Franse jazzwereld en literatuur. Hij speelde vaak trompet in de jazzkelders van Saint-Germain des Prés, ondermeer in Le Tabou, waar de nog jonge Juliette Gréco vaak te zien was. Hij schreef ook chansons die hij trachtte te slijten aan vertolkers. In totaal waren het er bijna vijfhonderd. Maar de inhoud van zijn liederen, het cynisme, de spot, waren toen zo ongewoon in het genre dat hij maar weinig afnemers vond. Jacques Canetti, de man die in die naoorlogse periode van bijzondere betekenis is geweest voor het Franse chanson, geloofde wel in Vian als chansonnier. Canetti was artistiek directeur bij de platenfirma Polydor-Philips en was ook de eigenaar van het vermaarde cabaret Théâtre des Trois Baudets. Artiesten die in Les Trois Baudets optraden trokken ook op tournee door Frankrijk, België, Zwitserland en Noord-Afrika. Canetti maakte de enige plaatopnames van Vian als chansonnier. Vian stierf plots aan een hartstilstand op 23 juni 1959. Hij was maar negenendertig jaar oud.

President of Hoge Heren?
Het pacifisme van Boris Vian is ook in zijn liedteksten terug te vinden. Zijn chanson Le Déserteur is daar het beroemdste voorbeeld van. In het lied schrijft de auteur een brief naar de president. Hij meldt hem de oproeping om naar het leger te trekken naast zich neer te leggen. Het vele leed dat zijn familie al kende door oorlog doet hem besluiten te deserteren. Rondtrekkend als bedelaar zal hij de mensen proberen te overtuigen eveneens te weigeren naar de oorlog te trekken.

Het lied heeft een boeiende geschiedenis en bestaat in verschillende versies. Vian toonde het aan de zanger Mouloudji. Deze had al het lied Barbara op tekst van Jacques Prévert gezongen met daarin het bekende vers Quelle connerie, la guerre! Vian verwachtte dat Mouloudji het lied wel zou willen zingen. Dat bleek ook, maar enkele coupletten in het lied stoorden Mouloudji. Bij een heruitgave in 1965 van zijn Le Déserteur schreef Mouloudji op de platenhoes: “Wanneer Boris Vian mij zijn lied Le Déserteur toonde maakte ik enkele bedenkingen. Hij vroeg mij de passages die mij hinderden te herschrijven, wat ik gedaan heb. Na lezing ging Vian akkoord met de door mij aangebrachte wijzigingen en ik heb het lied dan in deze versie gezongen. Vian bleef zijn originele versie zingen. Enkele maanden na het verschijnen werd de plaat uit de handel genomen en uit het catalogus van de firma geschrapt.” Welke tekstwijzigingen bracht Mouloudji aan? Hij richtte de brief liever niet naar die ene persoon, de Franse president, maar naar alle zogenaamde Hoge Pieten, ook in Amerika en in Rusland. ‘Monsieur le président’ werd bij hem ‘Messieurs qu’on nomme grands’. Hij maakte de hele tekst ook minder persoonlijk. Waar Vian het heeft over ‘mijn vader, mijn moeder, mijn broers’ schreef Mouloudji ‘vaders, moeders, broers’. Waar Vian in zijn tekst het persoonlijk besluit neemt om te deserteren schrijft Mouloudji dat oorlogen dwaasheden zijn waar de wereld genoeg van heeft. Al bij al is de tekst die Mouloudji zingt nogal verschillend van die van Vian maar de grondidee blijft ten volle behouden. Die tekst is duidelijk universeler. Wat Mouloudji het meest stoorde waren de slotverzen die niet strookten met de uitgesproken pacifistische strekking van het lied. De tekst van Vian eindigde oorspronkelijk met ‘Si vous me poursuivez, prévenez vos gendarmes que j’emporte des armes et que je sais tirer’. In de versie van Mouloudji werd het: ‘… que je n’aurai pas d’armes et qu’ils pourront tirer’. Dat de dienstweigeraar geen wapens draagt en dus niet zal schieten past uiteraard beter in het lied. Ook Vian heeft zijn oorspronkelijke tekst gewijzigd en deze slotverzen aangenomen. Ondanks het vrij grote verschil in de teksten wordt zowel op de plaat van Mouloudji als op de eerste uitgave van de plaat van Vian enkel Boris Vian als auteur en componist opgegeven. Op latere uitgaven wordt de muziek toegeschreven aan Boris Vian én Harold Berg. In werkelijkheid is de melodie van Vian. Berg schreef er het instrumentaal arrangement bij.

Contestatie en censuur

Mouloudji maakte op 14 mei1954 de eerste plaatopname van Le Déserteur. Het lied verscheen op een 78-toerenplaat. Dan volgde een ep met vier liedjes en in 1956 een 25-cmplaat Chansons et complaintes. Deze lp werd al vlug uit de handel genomen. Hij verscheen enkele maanden later opnieuw met dezelfde hoes, maar Le Déserteur was erop vervangen door een chanson van Mouloudji zelf: On m’a dit. Mouloudji zong Le Déserteur voor het eerst in het Theâtre de l’Œuvre op 8 mei 1954, de dag na de nederlaag van het Franse leger in Dien Bien Phu. Louter toeval, maar het gaf het chanson een bijzondere dimensie. Wanneer Frankrijk kort nadien in oorlog komt met de Algerijnse onafhankelijkheidsstrijders gaat Le Déserteur erg subversief klinken. Het lied werd al vlug verboden op de radio. Een gemeenteraadslid van Parijs, Paul Faber, die in 1955 het chanson hoorde op de radio, vroeg aan de prefect van het departement Seine te verbieden om het lied nog uit te zenden. Hij noemde het een belediging voor de oud-strijders. Vian reageerde op deze censuur in een spottende, niet mis te verstane ‘open brief’ aan de heer Faber. (zie kader) En de pacifist Mouloudji bleef het de hele tijd zingen in zijn récitals. Aan criticasters van zijn lied antwoordde Vian: “Het is niet anti-militaristisch, maar hevig pro-burgerlijk.”

Boris Vian zelf trad vanaf begin 1955 op in het Théâtre des Trois Baudets. Hij stond erg koel, zelfs gegeneerd op scène. De reactie van het publiek was even koel. Na enkele weken wilde Vian stoppen, maar Canetti drong aan om door te gaan. Hij nam in april een tiental chansons van Vian op in de Philips-studio, waaronder Le Déserteur. Na optredens in Parijs ging Vian op tournee in Frankrijk met nog andere artiesten uit de Canetti-stal. Daar begon het echt mis te lopen. In Bretagne waren er op elk concert patriotten aanwezig die hem wilden beletten het lied te zingen. Sommige oud-strijders volgden de tournee van stad naar stad om te protesteren. In Dinard was het de burgemeester zelf die het verzet organiseerde. De zaal zat vol rijpere mannen met een soldatenmuts op. Ze hoorden zonder protest de andere artiesten aan, maar wanneer Vian verscheen moest hij het ontgelden. In Brussel waren er geen problemen meer. De Franstalige Belgische televisie maakte zelfs de enige TV-opname van Le Déserteur, gezongen door Vian. België was toen niet in een oorlog verwikkeld. Na de tournee zou Vian nooit meer zingen.

De opgenomen chansons verschenen eerst op twee ep’s en in februari 1956 op een 25-cmplaat: Chansons possibles et impossibles. Er zijn maar enkele honderden exemplaren van de plaat verkocht wanneer Philips ook die plaat uit de handel neemt. Deze opnames zullen pas opnieuw worden uitgebracht in 1962, na het einde van de Algerijnse oorlog. Mouloudji zal zijn versie opnieuw opnemen en uitbrengen op een eigen label in 1965.

Contestatie tegen het lied blijft tot op vandaag de dag duren. In de lente werd in de stad Héricourt Vian herdacht naar aanleiding van de vijftigste verjaardag van zijn overlijden. Een gemeenteraadslid maakte zijn beklag over het aanleren van Le Déserteur aan kinderen op de lagere school. Hij vond Vian meer aandacht krijgen dan de vijfenzestigste verjaardag van het einde van Wereldoorlog II. Het bericht was te lezen in de krant L’Est Républicain van 4 juni 2009. Deze reactie doet denken aan wat in 1999 gebeurde te Montluçon. Een schooldirectrice werd levenslang uit haar directiefunctie geschorst omdat ze op een herdenking van 8 mei, bevrijdingsdag, twee leerlingen Le Déserteur had laten zingen.

Ook bij ons paste de platenmaatschappij van Philips enige censuur toe. Toen in 1972 een langspeelplaat werd samengesteld met hoogtepunten uit de televisiereeks ’t Oproer kraait, werd ook De Dienstweigeraar, een vertaling door Jaap van de Merwe, gezongen door Peter Blanker, opgenomen. Bij het verschijnen van de plaat bleek dat nummer tussen opname en persing verdwenen te zijn.

Vertalers en vertolkers
Het lied van Vian werd en wordt in Frankrijk door een paar honderd artiesten vertolkt. Er verschenen wellicht al honderd vertolkingen op plaat en op cd. Het lied werd ook in bijna vijftig talen vertaald en door nog veel meer buitenlandse artiesten vertolkt. Een der eersten die het chanson vertaalde was de Zweed Lars Forssell. Reeds in 1956 werd het op een 78-toerenplaat gezongen met als titel Jag står här på ett torg door de zangeres Ulla Sjöblom. Sindsdien werd het door meerdere Zweedse zangers en zangeressen hernomen. Een ervan is Cornelis Vreeswijk die het in 1972 met de titel Desertören op plaat zette. Het werd ook in de andere Scandinavische talen vertaald.

In het Nederlands werden drie vertalingen gemaakt. De oudste is van Ernst van Altena, die bijzonder veel Franse chansons vertaalde. Hij vertaalde de tekst van Vian. Het verscheen in 1964 op een ep: Peter Blanker zingt anti-militaire liedjes van Boris Vian. Twee andere vertalingen gebruikten de universelere versie van Mouloudji. In 1966 zong Ronnie Potsdammer op een single zijn vertaling van De Deserteur. Voor zijn bovengenoemde radio- en televisiereeks ’t Oproer kraait vertaalde Jaap van de Merwe ook de Mouloudji-versie met als titel De Dienstweigeraar. Deze vertaling, eveneens gezongen door Peter Blanker en destijds van de lp geweerd, is nu te horen op de 4cd-box ’t Oproer kraait, in 2006 uitgebracht door het Theater Instituut Nederland.

De grote internationale carrière van het lied nam een vlucht na de vertolking in 1964 door het Amerikaanse folk-trio Peter, Paul and Mary. De Mouloudji-versie werd gezongen in het Frans, nadat de eerste strofe in parlando werd gezegd en simultaan in het Engels vertaald. Twee jaar later verwierf de Frans-Belgische groep Les Sunlights wereldfaam door het lied op de wijze van Peter, Paul and Mary te hernemen. Eveneens in 1966 wordt het lied populair gemaakt door het Franse jongerenidool Richard Anthony. Dat het jarenlang verboden lied nu succes kende inspireerde Jean Ferrat tot het chanson Pauvre Boris, waarin hij klaagt dat wat in de tijd van de Indochina-oorlog en bij leven van Vian verboden werd, nu wel succes kende nadat het via Amerika was gepasseerd. Sinds de vertolking door Peter, Paul en Mary werd het lied beschouwd als een protestsong tegen de Vietnam-oorlog en later nog tegen elke andere oorlog. Zo heeft de Italiaanse groep YoYoMundi het lied gezongen tijdens al hun optredens vanaf het begin tot het einde van de Iraakse oorlog.

Onlangs verscheen een hommage-cd met Vian-chansons gezongen door de jonge (en ook minder jonge) Franse chansonniers en chansonnières. Le Déserteur wordt daarop doorleefd vertolkt door de tweeëntachtigjarige Juliette Gréco. Zij was pas zevenentwintig toen het chanson geschreven werd. Een sterk bewijs toch voor de duurzaamheid van het lied.

Naar aanleiding van 11 november, de wapenstilstandsdag van de Eerste Wereldoorlog, vroeg de krant De Standaard in 2003 aan een klein gezelschap van artiesten en kenners om hun favoriete anti-oorlogssongs op een rijtje te zetten. In de toptien was ook Vians Le Déserteur opgenomen. Het had moeilijk anders gekund.

Boris Vian chante Boris Vian / Polygram
Diverse vertolkers : Poètes & Chansons – Boris Vian / EPM (2002)
Diverse vertolkers : On n’est pas là pour se faire engueuler / AZ (2009)
www.borisvian.org (Frans en Engels)
www.devianlazizique.com