Liederen voor mijn grootmoeder

De IJslandse zanger Svavar Knútur maakte met zijn vorig jaar uitgebrachte album Amma grote indruk. Onder de noemer ‘liederen voor mijn grootmoeder’ nam hij twaalf traditionele IJslandse liederen op tijdens een huiskamerconcert voor vrienden en familie, inclusief oma. Svavar Knútur vertelt graag zijn verhaal, soms bijna net zo persoonlijk als zijn muziek.

Knútur groeit op in het ruige noorden van IJsland op een boerderij in een van de koudste delen van IJsland; de Skagafjörður. Zijn vader is visser, boer en uitvinder, terwijl zijn moeder voor de klas staat. Geen gemakkelijk leven, niet alleen vanwege de plek, maar ook door het tamelijk armoedig bestaan dat noodgedwongen geleefd wordt. Zijn tienerjaren beschrijft Knútur als een donkere, eenzame periode. De familie raakt de boerderij kwijt en een tijdlang is er geen vaste woonplek. Ook het feit dat hij niet van sport houdt en meer om poëzie geeft, helpt niet om vrienden te maken op het IJslandse ruige land. Gedurende deze periode zorgt hij een aantal jaren voor zijn grootmoeder en heeft hij nog maar weinig contact met zijn vader, die hij omschrijft als een grappige, maar ook onbetrouwbare dromer. Bovenstaande is slechts een bloemlezing uit zijn verhaal over de eerste twintig jaar van zijn leven die hem hebben getekend, die hem hebben geleerd liefde, familie en vrienden te waarderen en die hem inspireren.

Muziek

Muziek is er altijd, er wordt thuis naar groepen als YES en ELP geluisterd, maar ook naar ABBA’s laatste LP The visitors. Cat Stevens is van beide ouders een muziekliefde, volgens Knútur zo’n beetje het enige in het leven waar ze het over eens waren. Echt aandacht voor de muziek uit de hitparade is er niet, wel een soort allergie voor alles wat hip is. Pas in het midden van zijn twintigerjaren, begint hij een beetje de muziektrends mee te krijgen, maar tot op de dag van vandaag blijft hij moeite hebben met (muzikale) subculturen. Al die groepen die proberen anti-gevestigde orde te zijn, proberen dit zo hard dat ze zelf een soort gevestigde orde worden met dezelfde achterlijke regels als die waarvan ze zeiden er tegen te zijn. Hij zegt maar meteen zelf dat het klinkt als een ‘boze jonge man’, nu ziet hij het vooral als een grote drang om op zijn eigen manier zijn leven te leiden.  

De weinige centen die zijn ouders bij elkaar sparen worden gebruikt om een huisorgel te kopen en op de lokale muziekschool leert hij zijn eerste muziekstukken. Op zijn veertiende pakt hij voor het eerst de gitaar op, maar professioneel muzikant wil hij dan nog niet worden. Gezien zijn jeugdervaringen wil hij een betrouwbare ‘sterke man’ zijn die voor zijn familie kan zorgen. Maar uiteindelijk, zo tegen zijn dertigste levensjaar, realiseert hij zich dat er geen ontkomen aan is, dromen zijn er om gevolgd te worden. De drang wordt te sterk en hij durft te kiezen, maar wel op een dusdanige manier dat zijn, inmiddels eigen gezin, er niet onder zal lijden. Hard werken, veel zaken aanpakken, niet alleen zelf muziek maken maar ook les geven aan kinderen en organiseren van muziekgerelateerde activiteiten. De muziek die hem steeds meer gaat aanspreken is die van Nick Drake en Bonnie Prince Billy. Muziek waarin eenvoud, authenticiteit en eerlijkheid een rol speelt, muziek die hem inspireert.

In 2007 ziet hij voor het eerst een ukelele en raakt verliefd op dit instrument dat iedereen ziet als een soort grappig gitaartje voor Clowns. Hij koopt er één in december 2007 in Londen en een maand later speelt hij er op de IJslandse televisie live een liedje mee. De piano, zingende zaag, accordeon en andere instrumenten volgen en een van zijn leukste muzikale herinneringen is het tegelijkertijd spelen van drums, harmonica en accordeon in een liedje van een dark-folk groepje waar hij in 2008 deel van uitmaakte. Na het spelen in groepen brengt hij in 2008 zijn eerste solo album uit genaamd Kvöldvaka. Het vertelt zijn persoonlijke verhaal, over de periode na de dood van zijn vader en alles wat daarmee samenhangt. De sfeer van het album omschrijft hij als eenvoudig en puur, met een minimum aan overdubs. Voor zijn tweede album, het vorig jaar verschenen Amma heeft hij dit idee nog verder doorgevoerd, nog maar één instrument per lied. Nog kleiner, nog puurder.

Amma, liederen voor mijn grootmoeder

Video ingesloten

Amma is een eerbetoon aan de liederen van de oudere generaties. Liederen die zijn moeder en grootmoeders zongen. Het zijn liederen die hij lief heeft en toegankelijker wou maken voor jongere generaties. Hij leerde ze van zijn eigen familie en een enkele van een muziekleraar. Het idee kreeg extra kracht toen zijn  grootmoeder kanker bleek te hebben en hij haar iets moois wou geven om te laten merken hoeveel ze voor hem heeft betekend. Zijn platenlabel vond het idee achter Amma zo mooi dat hij alle ruimte kreeg om het uit te voeren.

Zijn maatschappelijke betrokkenheid blijkt niet alleen uit zijn muziek, maar ook uit het feit dat hij naast zijn ‘gewone’ concerten vaak gratis optreedt voor kinderen en ouderen mensen. Dit omdat ze nu eenmaal niet ‘s avonds naar de cafés of clubs (kunnen) komen om te luisteren, terwijl ze er zo enorm van genieten. Inmiddels is hij bezig aan een nieuw album met eigen werk dat in april 2012 zal gaan verschijnen. Net vader geworden van een dochter, lijkt zijn leven op alle fronten in beweging. Als ik vraag of hij ook voor haar zingt bevestigt hij dit meteen, iedere IJslandse ouder zingt voor zijn kind. Zijn lievelingslied om voor haar te zingen is sofðu unga ástin min, dat zoveel wil zeggen als ‘slaap mijn lief kind’ en verhaalt over dodelijk diepe IJslandse gletsjers en de treurige, zeurende natuur van het menselijk bestaan.

Of het door zijn dochter komt, of gewoon door het ouder worden; zijn nieuwe album zal gaan over de liefde. Oude liefde, nieuwe liefde, echte liefde, familieliefde, liefde voor zijn dochter. Liefde die soms moeilijk is, soms heerlijk en een enkele keer catastrofaal. Hij eindigt met de woorden; ‘Ik weet het, zingen over de liefde is verschrikkelijk cliché. Maar het goede van een ‘folkie’ muzikant zijn is dat je niet constant achter nieuwe moderne stijlen hoeft aan te jagen en je ook niet avant-garde hoeft te zijn. Je moet gewoon je echte zelf zijn.”

www.svavarknutur.com

Discografie

Kvöldvaka (2008)

Amma (2011)

Het zal midden jaren zeventig van de voorgaande eeuw geweest zijn. Folkmuziek was een hot item en dus volop geprogrammeerd op de betere festivals, zoals het Festival van Vlaanderen. Op de binnenplaats van de Gentse St Pieter stonden coryfeeën op de planken. Het publiek genoot van het zonnetje en keuvelde zachtjes tussen de noten door. Plots werd het ijzingwekkend stil. Een nog geen twintigjarige krullenbol op het podium eiste aandacht en legde letterlijk het publiek het zwijgen op. Met zijn omfloerste, ietwat haspelende stem, maar vooral met zijn instrument: de akoestische gitaar. Hier was een wereldwonder bezig. Die klanken konden onmogelijk van één man en uit één instrument komen. Prachtig en onvergetelijk was de blik en de houding van een grootheid naast het podium. Met wijd opengevallen mond van verbazing stond daar de toen al grote Martin Carthy, vaandeldrager van de English fingerpicking style, vol bewondering te kijken en te luisteren naar een nog relatief onbekende jongeman uit Frankrijk in het folkcircuit: Pierre Bensusan.

Inmiddels is Pierre Bensusan een begrip voor alles wat rond de akoestische gitaar draait. De titel ‘Mister DADGAD’ is aan velen vergeven, maar slechts één heeft daar recht op. Hij is niet de uitvinder, wel degene die de stijl geperfectioneerd en gepromoot heeft. Een fenomeen op de zes snaren. De keuze voor een meesterwerk was lastig. Wordt het Pres de Paris of toch II? Het werd zijn debuutschijf uit 1975. Misschien niet direct vanuit muzikaal oogpunt, maar veeleer omdat met dit album de aanzet werd gegeven tot een heel andere kijk op begeleiding op gitaar van -allereerst- Keltische folkmuziek, later op improvisatie, compositie, techniek etc.

Pierre Bensusan nam het album Pres de Paris op toen hij nog maar 17 jaar oud was. In 1962 was de familie verhuisd vanuit Algerije naar een voorstad ten westen van Parijs. Vanaf zijn zevende kreeg hij pianolessen, maar toen hij elf was leerde hij zichzelf gitaarspelen. Aanvankelijk gebruikte hij diverse stemmingen, maar dat gaf weinig bevrediging.

“Bij toeval kwam ik de DADGAD stemming tegen, toen ik in 1973 een maand bij vrienden in Bretagne verbleef. Ik achtte het beter te concentreren op één stemming en je instrument zo te doorgronden dat je daarin in elke toonsoort alle akkoorden en improvisaties kon spelen. DADGAD paste het beste bij mij. Daarmee kon ik een universele muzikale taal spreken. Vanaf 1978 is dit mijn standaard stemming (album Musiques). Ik heb niet veel bijgedragen aan de ontwikkeling van die stemming. Het meest principiële is ‘to hide the ear’, zodat je niet weet dat de gitaar in die bepaalde stemming staat en je je er ook niet druk ook maakt.” Collega muzikanten zijn minder bescheiden over Benusans betekenis voor de DADGAD stemming. Zo zegt Soig Siberill: “Voor mij zijn er twee mensen die zeer belangrijk zijn geweest voor de gitaarbegeleiding in Keltische muziek: Michael O’Domhnaill en Pierre Bensusan. Bensusan is geniaal. Hij bouwt vooral op een krachtige rechterhand. Daarbij speelt hij zeer harmonisch. Hij heeft talent, maar werkt ook zeer hard aan zijn techniek. Ik kan me herinneren dat we een toer hadden en samen reisden. Je zat nog geen vijf minuten in de trein of de gitaar kwam al weer uit de koffer. Het is een perfectionist.” Schot Ian Melrose vindt: “Hij heeft het gitaarspel naar zo’n niveau getild dat, wat er ook uitkomt, het pure muziek is. Het lijkt of er bij hem geen grenzen en beperkingen zijn. Dankzij zijn fenomenale techniek heeft hij controle over elke noot. In zijn uitvoeringen en composities is hij een meester in variatie en improvisatie met fraaie harmonieën, ritmes en melodische veranderingen.”

PRES DE PARIS: EEN TIJDSBEELD

 Pres de Paris werd opgenomen in een studio in Marnes Le Coquette, nadat Bensusan Frederic Leibovitz had ontmoet. Deze richtte het label Cezame op en legde Bensusan vast voor drie albums. De tien tracks zijn een mix van Franse en Keltische songs en melodieën, zowel eigen(tijdse) als traditionele. De keuze voor Keltisch materiaal, gekozen door een uit Algerije afkomstige jongeman, is volgens Bensusan niet zo vreemd.

“De Keltische muziek is voor mij een echo van oriëntaalse elementen uit Joodse, Arabische en Spaanse herinneringen in mijn familie. Ook de ornamentatie ligt dicht bij barokke en Arabo-Andalusische muziek. En ik voelde dat Keltische muziek een nog ongerepte route voor de akoestische gitaar was. Ik wilde niet de zoveelste gitarist zijn die platgetreden wegen bewandelde. Mijn doel was om innovatief te zijn, zonder mezelf te verloochenen.”

De keuze van het repertoire werd geïnspireerd door het luisteren naar gitaristen als Bert Jansch, John Renbourn, Martin Carthy, maar ook Bob Dylan. Daarnaast was zijn mentor, banjospeler Bill Keith, van groot belang. Bensusan speelde mandoline in Keiths band vanaf 1974. “Zijn cross-picking en melodische banjo techniek heeft me geïnspireerd om harp arpeggio’s op de gitaar te ontwikkelen.” Aan de opnamen zelf bewaart Pierre Bensusan goede herinneringen. “We namen op in juni en elke track heeft niet meer dan twee takes gekost. Zang en gitaarspel werden tegelijkertijd vastgelegd. Het was allemaal heel nieuw en daardoor spannend voor mij. Wat me vooral is bijgebleven, naast de support van de gastmusici, is de geur van de studio. Een mix van oude bandopnamemachines als de Revox, de tapes, de elektronica, het vloerkleed en de onvermijdelijke sigaretten. Het verliep heel harmonieus en alles bij elkaar duurden de opnamen niet meer dan een week.”

De gitarist leefde in die tijd met zijn ouders in Sursesnes, een voorstad ten westen van Parijs, in een appartementencomplex waar veel muzikanten verbleven. De bewoners vormden bovendien een smeltkroes van culturen. Die multiculturele omgeving heeft vooral invloed gehad op het later werk van de gitarist. Zoals hij zelf zegt was het debuutalbum een weergave van zijn voorliefde voor Keltische muziek, bluegrass, maar tevens folk in het algemeen en moesten de andere elementen nog rijpen.

Het album kent zowel bewerkingen van Keltische traditionals (Merrily kissed the quaker/Cunla, The Ashplant/The morning dew) als eigen composities in die stijl. De Opener Gavotte is deels een traditional (De trilport), aangevuld met Bensusans eigen A Fublaines. Die openingstrack zet al gelijk de toon: harmonische, vol klinkende akkoorden, een twinkelende melodie en sterke ritmische baspartijen. Twee tracks zijn onvergetelijke standaards geworden in de loop der jaren. Zijn uitvoering van Dame Lombarde en de Phil Coulter compositie The town I loved so well. Ondanks zijn wat lispelende zang toont Bensusan aan ook vocaal meer dan gemiddeld te presteren. Is hij niet zo’n geweldig zanger, dan is het toch vooral de emotie die hij in die vocale uiting legt. Zelf vindt hij dat Pres de Paris niet een noemenswaardig en exceptioneel album in de folkgeschiedenis is, maar dat het net zo belangrijk is geweest als albums van muzikanten die in de periode de folkmuziek naar een volwassener en professioneler niveau tilden, zoals Alan Stivell, Dan Ar Bras, Malicorne, Pentangle, Fairport Convention, Martin Carthy, Planxty, Kolinda, Nic Jones etc. Of het tussen dit rijtje staan al geen verdienste op zich is… Soig Siberill schat de waarde van Pres de Paris anders in. “Het was het eerste album waarbij Franse- en Bretonse folk met gitaarbegeleiding op die manier ten gehore werd gebracht. Hij adapteerde deze tradities en de Keltische om er zijn eigen draai aan te geven. Het behoort tot de rootsalbums in de historie van dit genre.”

Ian Melrose vult aan: “Al op die jonge leeftijd had hij een heel volwassen en vooral melodisch geluid. Het heeft karakter, toont nieuwe richtingen en de kwaliteit van de gitaar georiënteerde interpretaties van folkmuziek en Keltische muziek in het bijzonder. Hij speelt solo polyfonische arrangementen van jigs en reels en doet dat levendig, losjes maar met een hoge mate van precisie. Datzelfde geldt voor de begeleiding van de songs. De titeltrack was mijn favoriet op dat album.”

 HET GEVOLG/VERVOLG

Pres de Paris won diverse grote prijzen, zoals de Grand Prix du disque folk en Montreux . Het is daarmee nog steeds een van de meest onderscheiden debuutalbums ooit. Het legde geen windeieren voor de Franse gitarist. “Ik was net achttien en bezig om een solocarrière op te bouwen. Het heeft me op de kaart gezet en in staat gesteld om door heel Europa te toeren, letterlijk nieuwe wegen te ontdekken en figuurlijk doordat ik in aanraking kwam met andere muzikanten en nieuwe vrienden. Ik kreeg de kans om in 1977 naar Ierland te gaan, waar ik de DADGAD introduceerde. Het was verbazend hoe open en enthousiast de Ieren waren voor die nieuwe sound. Ik speelde zeker niet authentiek Iers, maar we voelden beiden dezelfde snaar trillen. Dat heeft me zelfvertrouwen gegeven en de moed en overtuiging om mijn eigen muzikale pad te volgen.”

Het maken van de altijd zo moeizame opvolger, het andere meesterwerk Pierre Bensusan II, was eerder een gevecht dan een vreugde. “Eerder een kwelling en een opdracht in vergelijking met het spontane van het debuut. Ik stelde mezelf een heleboel existentiële vragen en geloofde nauwelijks meer in mezelf. Ik keek op naar anderen, had respect en werd te tolerant. Daarnaast wilde ik weg van het bekrompen folkwereldje, waarin iedereen over elkaar viel, elkaar bekritiseerde en veroordeelde, op elkaar neerkeek. Ik ontmoette een boel gefrustreerde muzikanten. Het tweede album is zeker een reactie daarop.”

Inmiddels is Pierre Bensusan meer dan vijfendertig jaar beroepsmuzikant. Dat feit werd vorig jaar gevierd met de complete (her)uitgave in nieuwe verpakkingen van al zijn albums, plus een gloednieuw Vividly. (zie New Folk Sounds 135). En nog steeds blijft Pierre Bensusan zich ontwikkelen, vernieuwen en op zoek naar innovaties. Elementen van Keltische muziek en folk bleven in zijn werk vertegenwoordigd, maar grenzen werden verlegd naar improvisatie, jazz, zelfs latin invloeden en wereldmuziek. En hij blijft gitaristen inspireren. Zoals Ian Melrose de invloed van Bensusan op zijn eigen ontwikkeling weergeeft: “De mix van de melodische aanpak, improvisatie, het verweven van jazz en folk-elementen was een grote inspiratiebron voor mij. Met name het album Solilai. Dat toonde aan hoe vrij, Europees en tegelijkertijd kosmopolitisch fingerstyle gitaarspel kan zijn.”

 Pierre Bensusan heeft nooit een geheim gemaakt van wat en hoe hij speelt. Al vanaf Pres de Paris zijn tabulaturen beschikbaar. Later volgden de boeken, de onvermijdelijke instructie video’s/dvd’s en workshops. Toch kan hij het niet nalaten een voetnoot te plaatsen bij ‘naspelers’. En hij reageert op de toenemende kritiek van jongere gitaristen die de DADGAD stemming (te) beperkt en saai vinden. “Die muzikanten zouden hun mening moeten toetsen aan wat nu bereikt is en gecreëerd wordt. Een stemming is alleen maar een gereedschap om een muzikale uiting te bewerkstelligen. Elke stemming is waardeloos als je er niet induikt en  bestudeert van binnen uit. Niet de muziek of de stemming is gelimiteerd. De enige die beperkt is, is de muzikant zelf. Je kan niet zonder meer iemand imiteren of klonen. Dat houdt in iemands gedachte en gevoelens mee kopiëren. Dat is gekkenwerk. Je moet je eigen weg vinden. Het is beter om je eigen levenswerk te maken, je eigen boek te schrijven. Mijn motto is altijd geweest om muziek met mensen te delen en te helpen om de stukken zo goed mogelijk te doorgronden. Er zijn geen trucs, geen geheimen. Ik vind het best als anderen ‘een nieuwe Pierre Bensusan’ willen zijn. Maar ik zou sterk willen adviseren om dieper in jezelf te kijken. En bovendien, na vijfendertig jaar ben ik nog geen nieuwe PB tegengekomen. En dat is maar goed ook. Eentje is al meer dan genoeg :-) .”

Discografie:

Pierre Bensusans albums zijn onlangs allemaal heruitgegeven en verkrijgbaar op zijn eigen DADGAD music label met bestelnummers DM 1001 (Pres de Paris) tot DM 1012 (Vividly). Ook is een box verschenen met daarin het complete werk + bonus cd. Distributie Music & Words.

Surfen: http://www.pierrebensusan.com

Na de recent verschenen 4-delige jubileum cd-box Walking on a Wire, die een uitstekend muzikaal overzicht geeft van zijn veelzijdige werk, verschijnt in Juni nu ook een 3-delige set met teksten en muziek van mijns inziens één van de allergrootste muzikale persoonlijkheden en meest originele singer-songwriters van de laatste decennia, Richard Thompson. Gezien zijn unieke stijl zal het misschien niet gemakkelijk zijn om na te spelen, maar als het bij één singer-songwriter de moeite waard is om dieper in zijn oeuvre te duiken, is hij het wel. De complete set bevat 157 songs uit de periode van 1968 tot 2008, vele met gitaar TABS en annotaties. Prijs voor de set zal ergens in de 70 Euro bedragen, voor de losse delen zal in de 30 Euro moeten worden neergeteld. Richard Thompson krijgt met deze twee uitgaven het eerbetoon, dat hij verdient.

Voor meer informatie over beide uitgaven
(tracklist e.d.), zie Richard’s website

Between Places
(Acoustic Music 319.1411.2 / Rough Trade Distibution)
Beluister de hele cd

Het gebeurt niet zo vaak dat een gitaar-cd de eer van een Tip-recensie toebedeeld krijgt. Maar dit debuutalbum van de jonge Oostenrijkse gitarist David Lindorfer verdient het om in het regelmatige aanbod van nieuwe gitaarmuziek een speciale vermelding te krijgen. Meteen bij de eerste tonen valt het al op dat we hier met een uitzonderlijk en muzikaal talent te maken hebben, niet alleen als uitvoerend muzikant maar ook als componist. Op één track na (een bewerking van een nummer van Ralph Towner) uitstekende eigen composities in zeer afwisselende stijl en tempo, van swingende, funky nummers als het heerlijk klinkende Sziget en het iets experimentelere en avontuurlijke Hoochies Flight, waarbij hij zijn sterke ritmische spel af en toe extra ondersteunt door gebruik te maken van de klankkast, tot de klassiek georiënteerde subtiliteit van ingetogen nummers als Ballad en Elegie. De naam van Ralph Towner viel al eerder, maar ook liefhebbers van iemand als de waarschijnlijk niet bij iedereen bekende Amerikaanse gitarist David Cullen kunnen hier hun hart ophalen. Voeg daar de prachtige opnamekwaliteit en productie van Acoustic Music aan toe en je kunt er niet om heen: wat kan nylon-string guitar toch wonderschoon klinken!