(BOEK: ISBN 978-90-79180-19-6)

Marius de Boer stond in 1987 aan de wieg van de groep Reboelje. Nadat de Friese folkpunkers in 2003 stopten ging De Boer verder als solomuzikant onder de naam Mariusz. Later kwamen daar ‘De Muzikanten’ bij. Steeds schreef hij liedteksten. Ter gelegenheid van zijn 25-jarig liedschrijversjubileum èn zijn vijftigste verjaardag gaf hij een liedboek uit. Geen verzameling, maar een bloemlezing. ‘Rymsels om mysels te treasten’ noemt hij zijn teksten. Wie echter goed leest (en het Fries enigszins begrijpt) ontdekt daarin vooral overdenkingen, levenswijsheden en visies die veel meer zijn dan losse flodders. Natuurlijk zijn er de bekende èn sterke nummers uit de Reboeljetijd: Merkeman en Tunnel fan it ljocht, het gelegenheidslied Wûnslân (jou it kleur) en Marije Maria, dat intussen uitgroeide tot één van de bekendste Friese liederen. Maar ook het nieuwere werk uit de Mariusz-periode is vertegenwoordigd. Tegelijk met het boek gaf Mariusz een single uit met dezelfde titel. De tekst daarvan is eveneens in het boek opgenomen. Het is een van de vijftig geselecteerde teksten waaruit een diepzinnige en eigen benadering van zaken blijkt. Wazig op de achtergrond afgedrukte foto’s versterken de sfeer en benadrukken zijn overpeinzingen. Met zo’n inhoud en uitvoering mag die bundel met ‘rijmsels’ van mij gewoon dichtbundel heten.

De voorverkoop voor Folkwoods 2012 is gestart, tot 1 februari 2012 kun je profiteren van de “vroege vogel” prijzen.

De eerste bands voor 2012 zijn geboekt: Russkaja, Platzak, L’Chaim, Omnia, Tim Akkerman, Baskery (ovb) Yori Swart, La Jolie Folie, Travak, Mariner’s Children, Emma Gatrill, Greenland Whalefishers en Chris Woods,  er volgen er nog zeker 30.

Daar waar andere folkfestivals een steeds bredere aanblik vertonen met hordes popacts op het podium en een stevig aandeel wereldmuziek, richt Folkwoods zich voornamelijk op de Europese traditie.

Folkwoods is een driedaags festival (met dagelijks circa 1800 bezoekers), in het fraaie Philips de Jongh wandelpark in Eindhoven en heeft een goede reputatie onder bezoekers en artiesten. Kinderanimatie, camping, poezie, instrumentbouwers, Folkbal, films, aandacht voor duurzaamheid, mooie aankleding en een supersfeer maken dit feestweekend compleet!

Voor alle informatie bezoek je regelmatig de website van Folkwoods.

Op 20 februari 2012 is het al weer vijf jaar geleden dat Bert Aalbers overleed. Voor Gisella van Ham en Gilles, Ineke en Paul Rullmann een mooi moment om een muziekfeest te houden met liederen en deunen van Bert. For old times’ sake, om herinneringen op te halen en om weer eens te kunnen genieten van zijn muziek. Daarom hebben ze op zaterdagavond 18 februari het Pleintheater in Amsterdam afgehuurd.

De volgende muzikanten hebben hun medewerking reeds toegezegd: Anja Nieuwkoop, Christos Chaldoupis, Hans Malagride, Jos Koning, Peer van der Burgh, Peter van Rijsbergen, Cees van der Poel, Hendrik Jan Teerink en Jan Wollring. Ook Gilles, Ineke en Paul Rullmann zullen een muzikale bijdrage leveren
Om de kosten te dekken wordt een entree geheven van €10,00. Vanaf 19.00 uur is de kassa open. Aanvang van het concert om 20.00 uur. Zaal open om 19.55 uur.
Het is raadzaam je kaartje vooraf te boeken via gjmvham@tiscali.nl,
want het Pleintheater heeft slechts 80 plaatsen. Adres: Sajetplein 39, 1091DB Amsterdam. Tel: 020-6654 568.

Voor zijn nieuwe cd Suikerhard & bitterzoet, die komend voorjaar zal verschijnen, zoekt zanger/ multi-instrumentalist Sido Martens een vijftiental mensen die hem financieel willen ondersteunen. Daarvoor heeft de eigenzinnige troubadour een originele vorm bedacht.

Sido: Liedjes zijn als kinderen, op enig moment gaan ze de wijde wereld in en zijn ze weg. Bezorgd vraag je je af of ze wel goed terecht zullen komen. Bij leuke, muzikale gastouders of in een fijn pleeggezin waar de cd-speler als een gespreid bedje op ze staat te wachten. Feit is dat ik steeds weer zwanger raak van liedjes, maar onzeker ben over hun toekomst, want de rigoureuze ontbossing van het culturele landschap stemt niet vrolijk en dwingt tot creatieve oplossingen. Mijn liedjes hebben geen grote bek of puntige ellebogen, maar verdienen – zonder arrogant te willen zijn – wel een plek op de nationale muzikale staalkaart. Om mijn schatjes te behoeden voor zwarte gaten, plooien in de tijdvraag je je af of ze wel goed terecht zullen komen. Bij leuke, muzikale gastouders of in een fijn pleeggezin waar de cd-speler als een gespreid bedje op ze staat te wachten. Feit is dat ik steeds weer zwanger raak van liedjes, maar onzeker ben over hun toekomst, want de rigoureuze ontbossing van het culturele landschap stemt niet vrolijk en dwingt tot creatieve oplossingen. Mijn liedjes hebben geen grote bek of puntige ellebogen, maar verdienen – zonder arrogant te willen zijn – wel een plek op of muzikaal behang waarachter ze geplakt dreigen te worden, bedacht ik een constructie om in ieder geval de productie van een nieuwe cd te kunnen garanderen. Ik bied de nagelnieuwe liedjes daarom ter adoptie aan, want ze ergens in de digitale internetjungle te vondeling leggen gaat me veel te ver. Wat zou het prachtig zijn wanneer ik voor de vijftien nieuwgeboren liedjes op Suikerhard & Bitterzoet evenzovele adoptieouders kon vinden. Voor € 100,00 een gegarandeerd zindelijk liedje, dat klinkt wanneer jij het wilt en het geen punt vindt langere tijd in een kindonvriendelijk donker doosje door te brengen.

Alles op een rijtje:
- Jouw naam en foto komen in het cd-boekje (niet verplicht natuurlijk);
- Je ontvangt 5 exemplaren van de cd (per inleg);
- Je mag vooraan zitten bij de cd-presentatie op gereserveerde plaatsen, inclusief een gratis drankje;
- Je maakt als adoptiefouder kans op een privé concert bij jou thuis (mits je dat wilt – verloting tijdens cd-presentatie);
- Er zijn slechts 15 liedjes om te adopteren;
- Je kunt zowel als alleenstaande, samenwonende of gehuwde meedoen, maar ook samen met je partner, vriend(in) of familie de € 100,00 bijdragen;
- Je krijgt de helft (€ 50,-) van je inleg terug als er meer dan 300 cd’s worden verkocht;
- Meedoen kan tot 1 februari 2012, of tot wanneer het aantal van vijftien is bereikt.

Alle rechten van de liedjes blijven eigendom van Sido Martens. Er is geen inspraak in uitvoering, teksten, arrangement et cetera. Hij behoudt zijn volledige creatieve en artistieke vrijheid.
Als je geïnteresseerd bent, kun je contact opnemen via info@sidomartens.com

We moeten het oude materiaal koesteren

Zo’n vijftig jaar geleden hoorde je regelmatig Limburgse zangers via de Hilversumse zenders. Frits Rademacher trad daarbij op de voorgrond. Rade-macher is ondertussen met zingen ge-stopt maar zijn Loeënde klokken en ‘t Huikske kregen nationale bekendheid. Mede dankzij Arbeidsvitaminen werd ook het alternatieve Limburgs volkslied, Wie sjoeën ós Limburg is, erg bekend. Vrijwel iedere Limburger kan het meezingen. Velen denken dat het een topper van Rademacher is. Weinigen weten dat het van Harry Bordon is; de streektaalzanger die door allerlei omstandigheden nooit echt aan de bak kwam. Onterecht vond de Stichting Luisterrijk Limburg en gaf een cd van de miskende zanger uit. Een goede zet. Want tegen veler verwachting in, werd de uitgave een succes.

© collectie Stg. Luisterrijk Limburg

Harry Bordon wordt op 14 september 1921 in Venlo geboren. Acht jaar later overlijdt zijn moeder. Vader Bordon kan de zorg voor het gezin (vier kinderen) niet aan en Harry wordt ondergebracht bij familie van zijn moeder in Maastricht. Nadat zijn vader hertrouwt, wordt de familie herenigd in Venlo. Harry heeft nog steeds moeite met het verlies van zijn moeder en ligt regelmatig met zijn stiefmoeder overhoop. Na ‘twaalf ambachten en dertien ongelukken’ komt Harry op achttienjarige leeftijd als knecht in een bakkerij in Geleen terecht. Hij werkt daar tot na de Tweede Wereldoorlog. Al in deze periode ontpopt Bordon zich als stand-up-comedian-avant-la-lettre die op tafels klimt om zijn sketches en moppen het publiek in te slingeren. Hij richt een eigen revuegezelschap op en blijkt zeer creatief in het schrijven van teksten. Volgens sommigen schudt hij die zonder meer uit zijn mouw.

Bordon treedt toe tot het Zuid-Nederlandse Ontspanningsgezelschap, de revue van Emile Feyten, die in Limburg volle zalen trekt. In 1949 ontstaat Wie sjoeën ós Limburg is; volgens overleving tijdens een nachtmis in Munstergeleen geschreven. Op de plaat gezet, bereikt het lied de rest van Nederland. Niet alleen bij de met Limburg verbonden KRO klinkt het uit de luidsprekers. Ook bij AVRO’s Arbeids-vitaminen passeert het lied regelmatig.

Begin jaren vijftig trekt Harry Bordon naar Amsterdam. Die eerste periode in de hoofdstad is niet zijn meest succesvolle. Hij treedt enige keren op in het cabaret Alcazar op het Thorbeckeplein maar komt er moeilijk aan de bak. Bordon trouwt met de Amsterdamse chansonnière Conny Renoir die hij nog kent uit de revue bij Emile Feyten. Conny heeft uit haar eerste relatie een dochter. Deze Jenneke Klarenbeek wordt later bekend als Jenny Arean.

Harry Bordon blijkt aan epilepsie te lijden en is depressief. Een keer nadat zijn auto is opengebroken, onderneemt hij een poging tot zelfdoding. Nadat hij is hersteld, trekt hij weer richting Limburg om in Weert aan te kloppen bij Johnny Hoes. Bordon biedt hem zijn liedjes aan. Op het Telstarlabel verschijnen in 1966 Es de miene gaon verdwiene en Mien moder d’r henj. Vooral in het laatste lied waarin hij de handen van zijn moeder beschrijft, blijkt duidelijk dat Harry’s moeder grote indruk op hem heeft gemaakt. Haar overlijden blijft voor hem een trauma.

De laatste jaren van zijn leven werkt Harry Bordon bij het Nederlands Blindenwezen in Amsterdam. In de jaren zeventig worden zijn epilepsieaanvallen heftiger. Daarnaast krijgt hij hartklachten. Op 3 november 1980 overlijdt Bordon aan een hartaanval en laat – voor zover bekend – 16 gezongen liedjes op geluidsdrager na. Zijn teksten op papier zijn helaas niet bewaard gebleven. Waarschijnlijk zijn die bij de eerder genoemde autokraak verdwenen.

In september 2003 gaf de Stichting Luisterrijk Limburg een cd uit met de zestien tracks van de zanger Harry Bordon. Rond de uitgave vonden allerlei activiteiten plaats. Zo zond de regionale Limburgse TV-zender L1 een Bordon-special uit. De opnames vonden plaats op het Vrijthof in Maastricht. Bekende Limburgse artiesten zoals Frans Pollux, Ivo Rosbeek, Emile Szarcovicz en Averegs verleenden medewerking. In de Limbo Top 10 staat het lied – al maanden hoog genoteerd. Tijd om eens te ‘kallen’ met Henk Hover, een druk baasje. Want behalve voorzitter van de Stichting Luisterrijk Limburg is hij programmamaker bij L1. Eerder bracht hij al een klankbeeld over Harry Bordon. ‘Daarbij bleek dat de opnamen vroeger zo goed van kwaliteit waren. De latere producties blijken veel minder. We moeten het oude materiaal koesteren’

Naast Hover speelt ook André Bloemen, dè verzamelaar van Limburgstalige muziek, een belangrijke rol. Hover: ‘Bloemen heeft een grote collectie Harry Bordon en dat wilde hij wel op cd uitbrengen.’ De tijden voor cd-uitgaves zijn moeilijk. Platenmaatschappijen bleken niet geïnteresseerd. ‘Dus hebben we het zelf maar gedaan met een aantal sponsors. Daarmee was de zaak financieel afgedekt.’ Zo werd met hulp van o.a. het VSB-fonds en de Provincie Limburg een eerste persing van 500 exemplaren uitgebracht. Marlstone, vooral bekend in het Limburgse streektaalcircuit, verzorgde de distributie. ‘En als je zoiets doet, dan ga je nadenken over zo’n project. Als de cd het goed doet dan komt er geld binnen. Dus moet je ook bedenken wat je daarmee doet. We verkopen veel meer dan we hadden verwacht. Dus staat er alweer een nieuw project op stapel. Wat het is, dat zeggen we nog niet. Maar het wordt zeker geen Frits Rademacher of Jo Erens. Want dat is er al, op cd.’

Hover heeft ook een brugfunctie: ‘L1 is de exclusieve partner van de Stichting Luisterrijk Limburg die het beschikbare materiaal mag uitgeven. Daarover hebben we duidelijke afspraken gemaakt. We kunnen grasduinen in de archieven. Er is ontzettend veel historisch materiaal beschikbaar; ook op 78 toeren platen.’ Bij de Regionale Omroep Zuid (en voorloper van L1) blijkt materiaal vanaf 1948 aanwezig. Een vrijwel onuitputtelijke bron voor liefhebbers van de Limburgse muziek. Ook de rest van Nederland gaat er weer van horen!

Lezen:
“BUUN” Jaarboek voor Venlo en Blerick met een bijdrage van Henk Hover
Luisteren:
Harry Bordon: ‘t Kapelke en alle andere liedjes (Marlstone CDL 2321)

Dit artikel verscheen eerder in New Folk Sounds 91, februari maart 2004 en wordt in het kader van de folkcanon opnieuw gepubliceerd.

Peetvader van de Brabantse volksmuziekheropleving

Waar liederen zijn is geen valsheid, geen haat, geen egoïsme en uitbuiting. Al bijna tweehonderd jaar oud is de in de volksmond overgeleverde uitspraak van de Duitse schrijver Johann Gottfried Seume (1763-1810): Wo man singt, da lasz dich ruhig nieder; Böse Menschen haben keine Lieder.

Zo eindigt Harrie Franken het voorwoord van zijn levenswerk, het voor de Brabantse volksmuziek onmisbaar geworden boek Liederen en dansen uit de Kempen, waarvan in 1978 de eerste en de tweede druk verschenen. Op 19 februari 2003 overleed de oud-schoolmeester aan een slepende ziekte op 64-jarige leeftijd. Op jonge leeftijd speelde hij viool, later werd hij zanger en multi-instrumentalist. In 1968 ving Franken aan met het verzamelen van liederen in zijn eigen Oost-Brabantse omgeving. Hij hield de oudere generatie veelvuldig de microfoon voor en grasduinde in ontelbare liederenschriften. Toen hij meer dan tweeduizend liederen verzameld had, was het tijd voor publicatie. In 1973 richtte Harrie Franken een muziekgroep op, om het repertoire ook zelf te kunnen uitvoeren: de familieband Ut Muziek, die hij tot aan zijn dood toe zou leiden. Volksmuziekgroep Ut Muziek is herhaaldelijk te horen en te zien geweest op radio en televisie. Voor Omroep Brabant verzorgde Harrie in de tachtiger jaren van de vorige eeuw jarenlang een wekelijkse rubriek rond het volkslied.

Andere initiatieven waar Harrie Franken bij betrokken was waren het volksdansorkest Het Kempisch Volksorkest, De Kempische Driekoningen (een gezelschap dat het aloude Driekoningenzingen in ere herstelde en in kerk en kroeg geld inzamelde voor ontwikkelingswerkers) en Het Patternaat van Jan Baptist, dat aansloot bij de anti-kernwapenbeweging. De naam van de laatstgenoemde groep verwijst naar ‘het patronaat’, een instelling die in voorbije tijden een beschermende functie had. Jan Baptist is Sint Jan de Doper, die de ‘veile macht van hoge heren met opgeheven hoofd trotseerde’.

In dit artikel komen twee muzikanten aan het woord, die zich geïnspireerd weten door het werk van Harrie Franken. Peter Koene is een oudgediende folkmuzikant, die al in 1969 een Nederlands-traditionele folkplaat vol zong en sindsdien steeds voor de volksmuziek een stevige plaats in zijn hart heeft opengehouden. Hans Hoosemans speelt in de ‘jonge’ Brabantse folkgroep Wè-nun Henk, die geïnspireerd door rootsmuziek op zoek ging naar de eigen wortels. Zij brachten ondertussen al drie cd’s op de markt. Hoe kijken beiden tegen de activiteiten die Harrie Franken ontplooide aan?

Peter Koene: ‘Ik ontmoette Harrie voor het eerst rond 1980, na de uitgave van zijn boek. Ik ging bij hem op bezoek om over zijn materiaal te praten en over zijn activiteiten met Ut Muziek. Voor mij was dat vergelijkbaar met wat Herman Dewit in België deed en ik vroeg mij verwonderd af, waarom Harrie en Ut Muziek niet veel meer aan de weg timmerden in Nederland. De folkrevival was in Nederland toen zo’n beetje op z’n hoogtepunt. Maar Harrie wilde het klein houden en hoofdzakelijk – eigenlijk vrijwel uitsluitend – opereren in zijn eigen omgeving. Dat typeerde Harrie meteen: het kleine, het kleinschalige, het geworteld zijn en willen blijven in zijn eigen streek, bij zijn eigen mensen. Dat Ut Muziek jaarlijks speelde in de Nachtmis in De Weebosch, was daar een voorbeeld van. De groepen van Harrie lieten zich zien en horen in De Kempen. Het onderzoekswerk wat hij deed was een waar monnikenwerk! Niet alleen het optekenen, maar ook het noteren van alle materiaal en vooral het catalogiseren, waarvoor hij een heel computersysteem had ontwikkeld, waaraan het Nederlands Volkslied-archief niet kon tippen.’

Hans Hoosemans: ‘Ik denk dat het werk Harrie Franken van niet te onderschatten waarde is voor de Kempische volksmuziek. Zijn boek is immers het énige echte liederenboek uit Brabant, wat zich wat mij betreft kan meten met de Vlaamse standaardwerken van De Coussemaeker, Bols etc. Wè-nun Henk heeft – met name voor de cd Bar – zijn liederenboek tamelijk intensief doorgenomen. Een aantal dingen is nooit het ideeënstadium te boven gekomen, maar Het Jong Soldaatje, De Vagebond en Zatte Katrijn zijn bewerkingen daaruit. Het achterliggende idee was wel een beetje om meer van het Brabantse repertoire uit te gaan, en minder van de Vlaamse dingen. Natuurlijk heeft hij meer gedaan dan dat boek. Ik weet – van toen ik nog in Diessen (Noord-Brabant) woonde – dat hij elke week een stukje in de streekkrant schreef over allerlei Brabantia. Maar indertijd was ik daar nog niet zo in geïnteresseerd.

Hij was natuurlijk ook een conservator, hij noteerde en legde het vast en dat is voor de buitenstaander nogal gauw droge kost. Ik denk niet dat hij een bepaald publiek voor zijn werk voor ogen had, maar het publiek dat hij er voornamelijk mee bereikte zit toch in de hogere leeftijdscategorie. En dat is jammer natuurlijk, want de échte waarde van het werk van Harrie Franken zit hem in de apostelen die er mee aan de haal gaan, het levend houden en verspreiden onder een nieuw publiek. Opvallend in dit kader is zijn werk met bijvoorbeeld het Kempisch Volksorkest, wat nogal, eh, archaïsch klinkt zeg maar, in vergelijking met de populairste en meest gewaardeerde gebruikers van zijn boek, Dommelvolk, die zich helemaal niks aantrokken van hoe dat nou eigenlijk geklonken zou moeten hebben, maar er wél een groot en nieuw publiek mee bereikten.’

Harrie Franken verdiepte zich jarenlang in het volkslied, met al zijn aspecten. Een aantal jaren werd hij door het provinciebestuur vrijgesteld, zodat hij meer tijd kon besteden aan zijn tijdrovend onderzoek. Zo bouwde hij, al doende, in vijfendertig jaar naast een ongelofelijk grote kennis ook een schat op aan volksliederen, die hij bij de mensen thuis opnam en daarna zorgvuldig documenteerde. Het werden uiteindelijk meer dan tienduizend volksliederen, die hij onder meer publiceerde in zijn vaak geroemde Liederen en Dansen uit de Kempen en in de twintig delen van de Kroniek van de Kempen – een gebonden bundeling van artikelen over de Kempische historie, eerder gepubliceerd in het weekblad Kempenland Info – waarvan hij medeoprichter was. Tientallen volksmuziekgroepen hebben vooral in de tachtiger jaren dankbaar uit die bron geput. Harrie Franken zal de geschiedenis ingaan als de grote bezieler en stimulator van de volksmuziek in zowel Noord-Brabant, als in de Belgische Kempen.

Peter Koene: ‘Wat ik ook bijzonder vond was, dat Harrie álles opnam en noteerde wat zijn zegslieden zongen. Dat was ik van het Volksliedarchief niet gewend, daar was men hoofdzakelijk geïnteresseerd in liederen met een lange, mondelinge geschiedenis. Straatliedjes, liedjes die ingingen op de actualiteit, op maatschappelijke strijd of op de politiek kwamen daar niet of nauwelijks aan de orde. Bij Harrie waren ze net zo belangrijk als al het andere materiaal. Dat was ook de reden dat Jaap Oudesluijs en ik hem opzochten: wij hadden plannen voor een boek over de geschiedenis van ‘het gewone volk’ aan de hand van liedjes. Harrie vertelde enthousiast over het materiaal van liedjesschrijver/uitgever Rombouts uit Roosendaal, dat hij reeds had verzameld en waarvan hij bij zegslieden nog de nodige melodieën had opgetekend. Bij een van mijn laatste bezoeken, een paar jaar geleden, meldde Harrie dat hij de biografie van Rombouts had opgeduikeld, in contact stond met een familielid – een kleinzoon of schoonzoon, dat weet ik niet meer – en dat hij op termijn een boek over Rombouts zou publiceren. Dat boek komt er, postuum, waarschijnlijk alsnog. Het boek van Jaap en mij is nooit gerealiseerd, maar materiaal dat we er voor verzamelden is wel gebruikt voor De klucht van Pierlala van de politieke theatergroep Proloog.’

Harrie was bovenal een Kempenaar. Hij droeg de Kempische mens een warm hart toe, maar ook de natuur in de Kempen heeft het een en ander aan hem te danken. Van de flora in de Kempen kon hij een kenner genoemd worden. Harrie besefte maar al te goed dat er in snel tempo veel plantensoorten verdwenen. Dat raakte hem diep. Zijn activiteiten in Het Patternaat van Jan Baptist en het Driekoningen Zingen in de Kempen lieten zien, dat hij zich ook sterk betrokken voelde bij vredesvraagstukken en bij de problemen in de derde wereld.

Peter Koene: ‘Harrie’s betrokkenheid bij zijn streek en zijn mensen bleek eens te meer, toen begin jaren ‘80 plannen bekend werden om bij Mol (net over de Belgische grens bij De Weebosch) een kernenergieopwerkingsfabriek te plaatsen. Er werden talloze demonstraties en manifestaties georganiseerd, waar ik als duo met Jaap – Trek en Doedel – en als lid van Werktuig of Proloog regelmatig van de partij was. Jan Smeets schreef voor die gelegenheden diverse liedjes, onder andere een bewerking van het door Harrie opgetekende lied De wereld vergaat, waarvan later bleek dat Harrie op hetzelfde idee gekomen was. En bewerkte hij ook een ander traditioneel lied, Dè kan nie bestaon. Met Ut Muziek, maar voornamelijk met Het Patternaat van Jan Baptist, dat wagenspelen opvoerde, was ook Harrie in de anti atoomenergie-, de anti kruisraketten- en de milieubeweging actief. Hiervan stamt ook het lied Zon, wind, water, dat Jaap en ik op het herdenkingsconcert, dat op vrijdag 13 juni van dit jaar plaatsvond in De Kattendans te Bergeijk, ten gehore hebben gebracht.’

Hans Hoosemans: ‘De herdenkingsavond was bijzonder gezellig. We hebben ons als Wè-nun Henk backstage uitermate met Dommelvolk vermaakt. We hebben nog wel wat interessante discussies gehad met een paar muzikanten over het grijze harengehalte, zowel op als voor het podium. Ik weet de line-up niet meer zo uit mijn hoofd, maar als je Wè-nun Henk wegdenkt, had het zo een affiche voor een folkfestival in 1978 kunnen zijn. Niks mis mee verder, maar als je nog eens tien jaar verder denkt, wat blijft er dan nog over? Zo’n avond zou een uitgelezen kans kunnen zijn om nieuwe dingen te doen, een nieuw publiek proberen te bereiken, schoolconcerten desnoods, hiphop versies van Genoveva van Brabant, weet ik veel. Begrijp me niet verkeerd, het was oké, goed dat het boek opnieuw uit is, goed dat daar aandacht aan wordt besteed.

Maar je wordt dan soms wel eens jaloers op onze omringende landen, waar traditionele, al dan niet bewerkte muziek een veel jonger publiek trekt. We hebben liever 17-jarige meisjes voor het podium dan 77-jarige, snap je? Het werk van Harrie verdient het aandacht te blijven krijgen van muzikanten. Misschien kan New FolkSounds een tribute-cd organiseren met een hoop jonge Nederlandse folkbandjes die werk van hem spelen?’

Er is intussen een stichting opgericht, die er zorg voor moet dragen dat het liedarchief van Harrie Franken zal blijven functioneren als bron, vraagbaak en wegwijzer voor iedereen die met het Nederlands volkslied is begaan: Stichting Brabants Volksliedarchief Harrie Franken. In het bestuur zitten onder andere zoon Karel Franken en Harrie’s vrouw Nel Franken.

Discografie:
Liederen en dansen uit de Kempen, deel 1 t/m 3 :
Ut Muziek mmv Gerard van Maasakkers – Kerst en Nieuwjaarsliederen
(Xilovox, XLP 300982, 1982) Ut Muziek – Verhalende liederen
(Xilovox, XLP 171083, 1983)
Ut Muziek – Feestliederen (Xilovox, XLP 011184, 1984)
Het Kempisch Volksorkest – Speelt ten dans (Xilovox, 240784, 1984)

Bovenstaande lp’s zijn allen verkrijgbaar op cd. Tevens is enkel op cd leverbaar:
Het Kempisch Volksorkest – Dansen (2000)

Te bestellen via: www.volksliedarchief.nl. Hier vind je ook een schat van informatie over het werk van Harrie Franken, alsook een grote hoeveelheid liederen, voorzien van notenschrift.

Dit artikel verscheen eerder in New Folk Sounds 91, februari maart 2004 en wordt in het kader van de folkcanon opnieuw gepubliceerd.

Voor wie het nog niet wist… we bouwen aan de Folkcanon der Lage Landen. Samen met andere folkliefhebbers! Inmiddels zijn er op de website en via Facebook heel wat reacties gekomen. Die hebben we samen met de lijstjes van de medewerkers van New Folk Sounds bijeengeharkt tot een lange lijst. Deze is nog onvolledig en aan discussie onderhevig. Maar dat is juist goed, zo komen we samen tot een consensus over een aantal gekoesterde meesterwerkjes die gebeiteld staan in de folktraditie van de Lage Landen. Hop naar de folkcanonpagina voor de lange lijst.

Cadans der getouwen brengt liederen van dicht bij huis

Op het International Folkfestival in Tilburg mochten we van een voorproefje genieten. Maar op het Folkfestival van Dranouter beleeft Cadans der getouwen zijn absolute première, gekoppeld aan de presentatie van de gelijknamige cd. Toch wat merkwaardig dat een Nederlands project over de landsgrenzen moet voor de nodige aandacht en waardering. Guy Roelofs zit op zijn praatstoel en verhaalt enthousiast over een werkstuk dat hopelijk een impuls geeft aan de Nederlandstalige volksmuziek.

© Foto: Jan van Eerd

‘Een tijdje terug vond ik het boekje Spin en weversliederen van Van Delft. Dat heeft me op het spoor gezet. Maar de directe aanleiding voor Cadans der getouwen is waarschijnlijk mijn eigen achtergrond. Mijn ouders hadden vroeger een textielfabriek in Gemert, A.W. Roelofs Confectie Industrie N.V., dat destijds door mijn opa is opgezet. Ze maakten schorten, totdat de productie verhuisde naar lage lonen landen en de klad er in kwam. Het werd steeds moeilijker voor die kleine fabriekjes om het hoofd boven water te houden. Je had toen weinig keus. Als je wilde overleven, moest je specialiseren. Mijn ouders zijn toen bedrijfskleding gaan maken voor bedrijven als Spar en zo. Dat viel samen met een periode waarin organisaties oog kregen voor identiteit en herkenbaarheid en hoe je dat naar buiten brengt. Logo’s werden bijvoorbeeld een begrip. Gemert draaide voor een groot deel op de textielindustrie. Je had daar ook een hoogwaardige weverij, Raaijmakers, die specialistische stoffen voor klederdracht maakte. Ik ben dus opgegroeid tussen de naaimachines en weefgetouwen. Ik heb daar een prachtige tijd beleefd en goede herinneringen aan mijn jeugd. Cadans der getouwen heeft dus niets te maken met een ‘soul searching’, een persoonlijke verwerking van een verleden. Dit is gewoon een onderdeel van mijn muzikale ontwikkeling.’

Ontdekking van de zelfspot
Spin en weversliederen was dus het startpunt. Daarna ging de muzikant uit Breda op zoek naar meer liederen over de textielindustrie en textielwerkers. Er is ontzettend veel materiaal te vinden volgens Roelofs, waar tot zijn verbazing weinig mee wordt gedaan. ‘Het Meertens Instituut heeft een uiterst waardevolle verzameling. Maar daar komt bijna niemand. De keren dat ik er op bezoek ging kreeg ik de volste begeleiding, zelfs de koffie werd voor je klaar gezet. Ze hadden zoiets van “goh, daar heb je er een”.

Sinds 1994 ben ik aan het verzamelen en zoeken. Met het gevonden materiaal kan ik nog wel tien cd’s vullen. En dat is dan met wat overblijft nadat het allemaal door de zeef is gegaan. En ik heb een stevige selectie gemaakt. Uit de spin- en weefliederen en die thematiek hield ik er op de honderd liedjes drie over.’ Roelofs maakt daarbij wel een kanttekening. Waar de tekst interessant was, maar er geen of geen passende melodie voor handen was, componeerde hij zelf een nieuwe melodie. Van de negen liederen op de cd werden er zo vier van een gewijzigde tune voorzien. Bij de teksten greep hij nauwelijks in. Soms werd een te gekunstelde rijm aangepast, waarbij de zangers hun inspraak hadden. Maar er werden geen inleidende, afsluitende of ingelaste coupletten toegevoegd.

© Foto: Jan van Eerd

Was er nooit de behoefte om een ‘terugblik’, vanuit het heden te (be)schrijven. ‘Die is er wel geweest. Ik heb samen met Peter Koene geprobeerd om een tekst te maken, een soort retrospectief over het leven en werk van de spinners en wevers. Iets in de trant van Aragon Mill van Si Kahn. Maar ik kreeg dat op een of andere manier op de cd niet ingepast. We spelen we het wel live in de set.’ Roelofs vertelt dat er een soort natuurlijk verloop in de liederen zit, van heel oud (15e eeuw) tot de eerste socialistische aanklacht tegen kinderarbeid aan het begin van de vorige eeuw (Kinderen der fabriek).

Behalve in tijdperken zijn de liederen eveneens in te delen in categorieën naar thematiek of onderwerp. De initiatiefnemer van Cadans der getouwen ontdekte dat het grootste aantal liederen over wevers en spinners spotliederen zijn. ‘De maatschappelijke status van deze werklieden was heel laag’. Opvallend genoeg blijkt dat in de meeste werkliedjes evengoed de spot gedreven wordt. ‘Wevers waren zich terdege bewust van hun positie. Meestal zongen ze dat soort liedjes over hun eigen werk- en leefomstandigheden dan ook uit ironie en als een soort zelfbehoud, want er moest brood op de plank komen. Vandaar dat je die rare frasen als la di da di doms en klits klats in zulke liederen tegenkomt. Een vorm van mouth music wellicht ja. Vaak zijn dat niet van die verheven teksten, maar de ritmiek speelt de hoofdmoot. Als je dat snel achter elkaar zegt heb je bij wijze van spreke een rap! Later kreeg je meer de liederen in de sociale sfeer, over de onderdrukking van de wevers en spinners. Over kinderarbeid, etc.

Heel oud zijn de functieliederen. Die stammen nog uit de oude tijd van gilden en ambachten, waarin het weven als een ambacht werd beschouwd. Die verhalen dan over het maatschappelijk nut van wevers als makers van kledij die iedereen toch nodig had. Behalve spot-, werk- en sociale liederen kennen we liedjes waarin de positie, het werk of bestaan van wevers en spinners zijdelings aan de orde komen. ‘Zo zijn er bijvoorbeeld de liederen waarin meisjes een keuze moeten maken uit vrijers. Meestal wordt dan voor de landman gekozen. Niet voor de wever. Of liederen waarin de vrouw spinster is en de man visser (bijvoorbeeld het bekende O dag, lang gewenste dag. MR)

Geschiedenis
Ondanks dat de Bredanaar een stuk historie verhaalt, heeft hij niet het idee gehad om een stuk geschiedenis te schrijven. ‘Kijk, wat ik heel intrigerend vind is dat de tijd waarin we leven een enorme overaandacht schenkt in wat voor ons ligt. De toekomst moet het allemaal gaan brengen. Terwijl ik heel sterk de overtuiging heb dat je je geschiedenis moet kennen wil je iets goed met die toekomst kunnen doen. Er moet een lijn vanuit het verleden liggen en je moet vooruit willen blikken. Volksmuziek is traditionele muziek en houdt in dat er een weg naar het verleden ligt. Je onderzoekt je eigen roots, dat is voor mij inherent aan het bezig zijn met volksmuziek. Dat zal echter niet voor iedereen zo zijn. Maar het is zeker niet mijn pretentie om een stuk geschiedenis te schrijven. Ik hoop dat een heleboel oude dingen die ik interessant vind, kan laten horen aan anderen. Het is een deel van mijn geschiedenis en die van jou. Het zijn je roots. In ken natuurlijk die thematiek van deze spin- en weefliedjes omdat ik daar nauw bij betrokken ben geweest. Maar je moet waken voor de val van de geschiedenisschrijver, die bijvoorbeeld alle details weet over de werkomstandigheden van de wevers in pakweg 1880. En zo zijn er nog drie gekken. Ik zie het ook niet als een document In eerste instantie gaat het mij om een fijne muziek te maken en een leuke plaat maken, al gaat het wat verder dan zomaar een verzameling liedjes. Dat is het leuke weer van zo’n projectvorm, want door die thematiek zit er wel degelijk een rode draad in.’

Projectvorm
Guy Roelofs koos voor de muzikale uitvoering bewust voor een projectvorm en niet voor de opvoering met een vaste, bestaande groep. ‘Als muzikant ontmoet je een heel vaak collega’s en met enkelen ontstaat dan zoiets als “leuk, we moeten eens iets samen doen”. Maar je kent dat. Daar komt nooit zoveel van. Iedereen heeft het druk met zijn eigen bezigheden. Dit project leent zich daar wel voor. Het is overzichtelijk, te overzien. Je zit er geen jaren aan vast. Het wordt nu uitgevoerd en je houdt het zo’n twee jaar gaande. Daarna is het gewoon afgelopen.

Ik heb mensen benaderd die ik als muzikant zag zitten’. Roelofs benaderde onder andere Brusselaars Rudy Velghe (viool, nyckelharpa) en Raquel Gigot (trekzak en accordeon) van Orion. Voor de zang werd Gerard van Maasakkers aangezocht. ‘Gerard had een sabatical year ingebouwd en had zin en tijd, vooral omdat de thematiek hem aansprak.’ Een tweede vocale rol is er voor de jonge, veelbelovende Vlaamse zangeres Anja van Reeth (Trad arr), waarmee Cadans der getouwen zowaar toch een beetje een internationaal karakter krijgt. De groep wordt gecompleteerd door fluitiste Jenny van Diggelen (Grond), Annemiek van de Geijn (keyboards), Bart Wouters (bass, contrabas) en Michiel van den Boer (drums).

‘Nee, we gebruiken weliswaar toetsen, bas en drums, maar ik zou het geen folkrock willen noemen. Dat impliceert dat je folk en rockelementen gebruikt, maar ik gebruik geen rockachtergronden naar mijn gevoel. Dat is wat anders als bijvoorbeeld Fairport Convention. Of Kadril, dat noem ik echte folkrock. Donal Lunny of Varttina noem ik geen folkrock. Ik benader die bass en drums vanuit een volksmuziekpositie. Michiel (van den Boer, drummer in Cadans der getijden) heeft inderdaad hardrock gespeeld. In Tilburg speelde hij met een dubbele bassdrum, waardoor veel mensen dachten dat hij een typische hardrockdrummer was. Maar hij is erg veelzijdig, wil alles proberen. Hij speelt zo ook percussie in een Hawaïaanse band. Hij zit echt niet vast aan een bepaald stramien.’

© Foto: Jan van Eerd

Voortrekker?
Cadans der getouwen is de enige Nederlandse inbreng op het komende Dranouter festival. Roelofs vertelt dat de Nederlandse festivals – nog – niet warm lopen voor het project wellicht illustratief voor hoe het er met onze eigen volksmuziek voor staat. Bovendien verschijnt de cd op het Vlaamse Wild boar label… In het verleden was hij een gedreven muzikant die zich stortte op de Ierse muziek. Ooit werd de bouzoukispeler de Nederlandse Donal Lunny genoemd. Nu gaat zijn hart uit naar het Nederlandstalige volkslied. Daarin is hij even gedreven en strijdlustig. Vragen naar waarom die folk in eigen taal in België wel aanslaat en een weg vindt naar een breed publiek, maar in Nederland nauwelijks is zowat een open deur intrappen.

Een selectie uit de opmerkingen: ‘In Nederland hebben we geen structuur. In België is het een gewone zaak dat folk in de Culturele Centra (theaters) wordt geboekt. Hier hebben we dat nauwelijks. Dat komt wel. Je ziet dat de belangstelling voor wereldmuziek langzamerhand naar binnen trekt. Was het eerst zo ver mogelijk weg, Tibet, Aziatische landen en dergelijke, nu zitten we – al weer terug – in Spanje, Portugal of Bulgarije.

En we moeten de hand in eigen boezem durven steken. Groepen moeten meer aan de weg timmeren. En professionaliseren: weg van dat rare imago dat folkbands hebben. Dat er niks deugt. Kapotte installatie, drie akkoorden kunnen spelen, bier drinken en vermaak. Maar daar heb je het weer, dat moet van twee kanten komen. Ook organisatoren moeten de ruimte bieden aan groepen om zich te kunnen ontwikkelen. Vaak blijven groepen hangen in een café-omgeving omdat dat de enige plek is waar ze kunnen spelen. En voor de baromzet moet je immers veel ambiance brengen. Daarom zijn kleinere podia zo ontzettend belangrijk. Daar kan je rijpen, je ontwikkelen. Maar die zijn er weer te weinig. Er is geen structuur zoals bijvoorbeeld in Engeland. De media – en dan vooral de radio – stimuleert niet en dan zit je in die vicieuze cirkel. In Nederland zijn er tevens weinig bands met Nederlandstalige volksmuziek die echt aanspreken. Er is geen voorbeeld waaraan jongeren zich kunnen optrekken’. Fungeert Guy Roelofs in dat proces als voortrekker? De zelfrelativering komt om de hoek. ‘O God nee. Ik ben met leuke dingen bezig, maar voortrekker? Ik heb nog niet iets wezenlijks neergezet. Fred Piek: ja. Gerard van Maasakkers: ja. Maar Guy Roelofs? Als ik met dit project een zetje in de goede richting kan geven, dan ben ik al meer dan tevreden.’

* © Dit artikel verscheen in New Folk Sounds 70, augustus/september 2000 en wordt nu gepubliceerd in het kader van de folkcanon

Een muziekleven als een kaleidoscoop

Nederland heeft weinig coryfeeën op het gebied van de folk. Maar de Rotterdammer Rens van der Zalm hoort zonder meer in dit selecte gezelschap thuis. Al drie decennia lang geeft hij kleur – en meer dan dat – aan allerhande uiteenlopende muziekgroepen met zijn viool, mandoline, gitaar, accordeon, doedelzak, whistles, mondharmonica en nog zo wat. Hij gedijt naar eigen zeggen het beste op de achtergrond. Hij is het liefst in dienst bij iemand die mooie liedjes schrijft. Het is nooit een keus geweest om muzikant te worden, hij is er gewoon ingerold. Rens van der Zalm maakte deel uit van onder andere Fungus, Wolverlei, Crooks en Overstekend wild. De laatste jaren werkte hij bij Frank Boeijen, Bram Vermeulen en Youp van ‘t Hek. We zoeken verschillen en overeenkomsten binnen zijn muziekervaring.

© Foto: Ninon Lutters

Je hebt zowel in folk- als in rockgroepen gespeeld en ook bij theatervoorstellingen. Maakt dat veel verschil uit voor de muzikale aanpak?
‘Wat een aanmerkelijk verschil is tussen het spelen in een rock- of folkbezetting, is dat bij folk een mandoline of viool meer op de voorgrond staat, prominenter aanwezig dan bij een rockband. Daar zorgt het vooral voor een beetje kleur. De band die dendert gewoon door. Je bent alleen de krent in de pap. Daarom kom ik steeds weer bij de folk terug. Dat is ook meer de rol die ik in de band van Frank Boeijen kreeg toen ik er bijkwam. Je moet je meer terughoudend opstellen en je eigen plekje afdwingen.
Ik ben bij Frank Boeijen terechtgekomen via Harry Sachsioni, met wie ik een tijd samen heb gespeeld. Harry ging een toernee doen met Frank Boeijen en Raymond van het Groenewoud. Daar hebben ze mij toen ook bij gehaald. Na die toer heeft Frank mij voor zijn band gevraagd.

Persoonlijk ben ik wel behoorlijk trots op de bijdrage die ik heb geleverd aan de twee laatste cd’s Vaderland en De ballade van de dromedaris. Ik heb daar behoorlijk mijn eigen stempel op kunnen drukken. Dat kwam ook omdat Frank in een periode zat waarin hij het allemaal wat meer akoestisch wilde gaan aanpakken. Dan wordt mijn rol automatisch groter natuurlijk. Ik sta in totaal al zo’n acht jaar met hem op de planken. Ik ben er nu heel even mee gestopt. Dat impliceert meteen al dat ik waarschijnlijk wel weer een keer terug zal komen, maar dat zal de tijd leren. Ik ben weer gevraagd om met Youp van ‘t Hek een programma te doen, samen met saxofonist Tom Barlage. De eerste keer dat ik met Youp werkte, maakte Frank net een reis naar het Oosten. Dus dat kwam mooi uit. Nu moest ik kiezen. Dat vond Frank niet echt leuk. Er valt natuurlijk een bepaalde sound weg. En er is eigenlijk niemand die het kan overnemen. Er zijn natuurlijk wel mensen die hetzelfde doen als ik, maar die hebben allemaal een vaste baan.

Bij Youp van ‘t Hek spelen is weer een heel andere discipline. Dat vind ik ook heel leuk. Het is wel heel zwaar, heel leuk om het meegemaakt te hebben. Buiten het feit dat ik er trots op ben om met hem te spelen. Ik ben het ook verschrikkelijk met hem eens. In het programma Scherven moest ik in mijn eentje voor een zaal van achthonderd mensen opkomen en inzetten. En daar mag dan niets aan mankeren. Het moet power hebben, meteen staan.

En daarna weer tien minuten weg en dan weer een klein dingetje doen. Alles bij elkaar heb ik misschien tien tot twaalf minuten muziek in dat hele programma gehad, maar het was verschrikkelijk inspannend. Heel geconcentreerd. Doodvermoeiend. Ik sta normaal gesproken veel liever met een band op het podium een uur lang, want dan kom je in je ritme. Daar was bij Scherven dus absoluut geen sprake van. Ik sta nog steeds het liefste een beetje op de achtergrond, maar ik wil wel dat wat ik speel gehoord wordt. Vroeger interesseerde me dat niet. Ik was heel teruggetrokken en schuchter. Dat ben ik door die theatervoorstellingen wel kwijtgeraakt. Je leert je over je gêne heen te zetten. Je wordt zekerder van jezelf. Ik heb wel eens discussies gehad met Frank Boeijen over welk instrument ik bij een bepaald nummer zou spelen. Dan riep hij: „Rens, hier moet viool bij!“ Zei ik: „No way, dit staat in E, dat is klotetoonsoort voor viool, dus dat doe ik niet“. Dus dan pakte ik een ander instrument. Dat was even wennen voor hem. Dat is een kwestie van ervaring en van toegenomen zelfvertrouwen.’

Tegelijkertijd speel je ook samen met Andy Irvine
‘Dat is begonnen in ‘91, toen hij me vroeg om me te spelen op zijn cd Rude
awakening. Daarna heb ik ook mee getoerd. Andy en ik spelen heel graag samen. Ik voel dat ik hem heel erg goed aan kan vullen. Als er ruimte is in mijn agenda, dan speel ik het liefst met Andy.
Er is onlangs een nieuwe cd verschenen, Way out yonder, uitgegeven in eigen beheer. Andy is, zoals zoveel anderen, zo ziek geworden van platenmaatschappijen, dat hij in eigen hand heeft genomen. Dat betekent helaas wel dat het vrij moeilijk is om aan de cd te komen. Maar hij wordt wel geïmporteerd op kleinschalige basis.
Ik speel een behoorlijk belangrijke rol op Way out yonder.

Ik vraag altijd aan Andy of hij de dingen zoals hij ze doet voor mij op een band wil zetten, zodat ik thuis kan gaan puzzelen en studeren. Ik moet echt keihard studeren om het te leren. Als je het op de cd hoort klinkt het vrij gemakkelijk, maar dat is bij de gratie van het feit dat het goed gespeeld is. Als iets moeilijk klinkt, dan is het al niet goed.
Momenteel heb ik periode van muzikale stilte. Ik heb weinig om handen totdat ik met Youp aan de slag ga. Dat is blijkbaar wel nodig, want ik heb zo veel zin om te spelen. Ik kan de energie niet vinden.
Ik moet even tot rust komen.’

© Foto: Ninon Lutters

Heb je er nooit over gedacht om een solo-plaat te maken?
‘Ja hoor, maar ik vraag me alleen af: wie er op zit te wachten. Ik denk, als ik hem maak, dan maak ik hem voor mezelf. Ik heb ook geen materiaal, dan zou ik dan eerst moeten gaan schrijven. Dat lijkt me niet zo interessant voor de buitenwereld.
Ik zou het wel kunnen horen, dat is verder geen punt. Daar komt natuurlijk meteen weer bij: hoe moet je het gaan promoten? Ik kan moeilijk in mijn eentje tegelijkertijd mandoline, accordeon en viool spelen. Dan moet ik weer mensen gaan vinden en ik ben absoluut geen organisator. Daar heb ik geen trek in. En wie zou ervoor moeten vragen? Ik ben wel bezig met Ton Snijders, de toetsenist van Frank Boeijen om wat samen te ontwikkelen. We gaan gewoon bij elkaar zitten en proberen wat dingetjes uit. Dus er borrelt wel iets, maar we doen het vooral voor onszelf, hoor.’

Vind je het niet vreemd dat de twee lp’s van Wolverlei niet op cd te verkrijgen zijn? Die horen toch tot de belangrijkste Nederlandse folkplaten.
‘Ja, dat is natuurlijk iets dat van de platenmaatschappij af zou moeten komen. De eerste is op Stoof uitgebracht en de tweede op Universe. Ik heb zelf wel een cd ervan thuis liggen, die heeft een kennis voor me gemaakt. Ik heb Wolverlei al lang achter me gelaten. Ik ben er nog steeds wel trots op hoor. Het was een bandje waar geen speld tussen te krijgen was. Het was erg goed, al zeg ik het zelf. Maar is er nu nog publiek voor? Loont het nog de moeite? Ik heb nog wel regelmatig telefonisch contact met Frans Smulders (betrokken bij zowel Wolverlei als Overstekend Wild; red.), meestal een keer per maand, rond een uur ‘s nachts. Dan kletsen we zo’n anderhalf uur. Hij is hoogleraar in Wenen. Hij is op dit moment bezig met een Weense dichteres/zangeres, Barbara Stromberger, met wie hij af en toe optreedt. Marten Scheffer (Overstekend Wild; red.) spreek ik trouwens ook nog regelmatig.’

Als je vijf platen zou mogen meenemen naar een onbewoond eiland, welke zou je dan kiezen?
‘Ik zou iets meenemen uit vijf verschillende stromingen. Ik zou in ieder geval iets van Bach meenemen, iets van de latere Coltrane – waar ik helemaal niets van snap -, een Beatlesplaat, uiteraard eentje van Planxty en iets wat ik nog niet ken. Ik ben altijd breed georiënteerd geweest. Als het maar kwaliteit heeft.’

Is er nog een instrument wat je graag nog eens zou willen leren bespelen?
‘Ik ben het eigenlijk een beetje aan het afbouwen. Ik heb niet meer die bevlogenheid die je hebt als je een jaar of zestien bent om keihard te gaan studeren. Nu is dat ook niet echt nodig, want ik weet ondertussen wel wat ik ongeveer wil horen als een ander instrument pak. Ik ken mijn grenzen van wat ik acceptabel en leuk vind. Daarbinnen opereer ik natuurlijk. Als afscheidscadeau heb ik van Frank Boeijen een bastrompet gekregen. Die zou ik nou meenemen naar een onbewoond eiland. Want daar kan ik dus echt absoluut helemaal niets van. Dat lijkt me geweldig, dan heb ik in ieder geval wat te doen. Maar of ik nu zit te springen om dat instrument echt te gaan leren, dat is weer een heel ander verhaal.’

© Dit artikel verscheen in New Folk Sounds 73, en wordt nu gepubliceerd in het kader van de folkcanon

Geen Sail-evenement zonder schepen, maar ook niet zonder Shantykoor. Als straks in augustus de tall ships de haven van Amsterdam aandoen, zullen verschillende shantykoren het maritieme feest opluisteren. Want in het kielzog van de schoeners, clippers en barken worden ook zeemanskoren meegezogen. De nostalgie van de zeilzeevaart en de behoefte aan gezelligheid zorgen voor een opleving in de maritieme tak van ‘zangsport’. Shantykoren blijken zo een uitstekend alternatief voor het voetballen.

Sør Trekzak

Ontstaan
Toeval speelt vaak een rol bij het ontstaan van shantykoren. Joke Tjoelker uit Rottevalle (Fr.) weet dat: ‘Één keer per jaar organiseren we hier de “Sjong en Muzijkjoun”. In het dorpskrantje wordt dan een oproep geplaatst. Iedereen die muziek wil maken of iets wil zingen, kan daar terecht. In een minuut of tien mag iedereen zijn bijdrage leveren. Toen het voor de tweede keer gebeurde, heb ik wat mensen bij elkaar getrommeld. Er was al eens een koor geweest. De mensen zeiden wat leuk! Dat kunnen wij ook. Zo waren er een stuk of tien, twaalf mensen bij elkaar. Die wilden allemaal meedoen. Mijn man en wat anderen speelden trekharmonica. We zijn bij mij thuis een paar keer wezen oefenen. Ze waren allemaal razend enthousiast.’ Sindsdien treden “De Piipegaeltsje Sjongers” regelmatig op, ook ver buiten Rottevalle.
Ook Ulrum (Gr.) heeft een shantykoor. De Ollerommer Vlintboksems vervullen volgens Gerrit Mollema een soort streekfunctie: ‘We zijn in 1993 begonnen als vrienden onder elkaar. Ulrum is niet zo’n groot dorp. Het heeft, meen ik, 1.500 inwoners. Op zich is dat niet zoveel. Maar zangers pluk je dus ook niet zo van de straat. We zijn nu met 28 man. Allemaal uit de gemeente De Marne, dus niet alleen uit Ulrum maar ook uit Zoutkamp, Leens en Kloosterburen.’

Dat shantykoren aan de kust floreren, is begrijpelijk. Maar dat ze ver van zee ook populair zijn, lijkt merkwaardig. Joop Reijen van ‘Zingerij Dwarsgetuigd’ uit Nuenen (N-Br) vindt dat niet. De roep van het water blijkt ook daar de bindende factor: ‘Een aantal mannen in Nuenen heeft hun hart verpand aan de zee of in ieder geval daar een stuk verloren. Vier mensen die nog wel eens een zeiltocht of een boottocht maken, hebben in 1997 het idee opgevat: Waarom moeten die koren altijd in havenplaatsen liggen? Waarom kunnen wij hier ook niets doen? Dat blijkt een schot in de roos te zijn geweest. We waren bij de oprichting met 27 mensen. En nu hebben we een wachtlijst en 52 mensen.’

De meeste shantykoren bestaan uit mannen. Volgens Rensje Plantinga, één van de organisatoren van het Shantyfestival Workum, is dat begrijpelijk: ‘Het zijn allemaal mannen van rond de vijftig die er aan beginnen. Die zitten in de leeftijd dat ze niet meer bij de voetbal kunnen en toch willen ze wel iets met mannen onder mekaar. Dan ligt het zingen van dit soort liederen voor de hand.’
Volgens Joop Reijen klopt dat wel een beetje: ‘Gezelligheid is een absolute must. Maar bij voetbalwedstrijden hangt men waarschijnlijk nog wat langer aan de tap.’
‘De gemiddelde leeftijd van ons is zo rond de veertig’ weet Gerrit Mollema. Maar ook in Ulrum zijn mannen en gezelligheid belangrijke factoren.

Toch komen er steeds meer vrouwenkoren. Riekie van der Woude van “The Lady Pirates” uit Winschoten beaamt dat: ‘Wij zijn een echt vrouwenkoor en bestaan nu bijna een jaar. De gemiddelde leeftijd is zo’n 50 jaar. We hebben 34 leden en er zit nog steeds groei in.’ Het koor wil beslist geen mannen.
Rensje Plantinga denkt dat de vorming van vrouwelijke shantykoren een reactie is. Het viswijvenkoor “Grietje Sprot” is zo’n koor volgens haar: ‘Al die vrouwen komen van de IJsselmeerkust en hebben een workshop gedaan. Dat ze een koor zijn geworden, is zeker een reactie geweest op een koor alleen voor mannen.’

Festivals
Jaarlijks worden shantyfestivals georganiseerd. Plantinga: ‘Wij zijn nu zo’n twintig jaar bezig met het Shantyfestival in Workum. Het is ontstaan rond Liereliet. Een groep Friese muzikanten die mensen in de kroegen aan het zingen wilde krijgen. Nanne Kalma vormt daarin de spil. Het meezingen neemt binnen ons Shantyfestival een belangrijke plaats in.  Het tweede deel van de zaterdagavond is de sing around. Dan zingt iedereen een zeemanslied of shanty. Voorwaarde is dat je in je eigen taal zingt. Als wij bijvoorbeeld een groep uit Noorwegen hebben, dan moet die ook in het Noors zingen. Er bestaan niet alleen Engelstalige shanties. Vaak worden die in een belabberd soort Engels gezongen. Waarom niet liederen in je eigen taal want die zijn er genoeg?’

Piipegaeltsje Sjongers

De meeste shantykoren in Nederland en Duitsland zijn aangesloten bij de International Shanty and Seasong Association (ISSA). De vereniging, waarbij ruim 120 koren zijn aangesloten, organiseert jaarlijks verschillende festivals, onder andere in Winschoten. Gerrit Mollema: ‘Het festival speelt zich door de hele stad af. Je gaat daar eigenlijk pas na loting naar toe.’ Riekie van der Woude: ‘Er komen zo’n 25 koren uit Duitsland en Nederland. Daar doen wij nog niet aan mee. Dan moet je wel goed zijn. Wij zijn nog bezig ons te ontwikkelen.’

Het Shantyfestival in Workum is volgens Plantinga behoorlijk populair, maar toch kleinschalig: ‘We hebben een beperkt aantal plaatsen in het doopsgezinde kerkje van Workum. Er kunnen eigenlijk maar 100 man in. Maar het worden er altijd meer. De condens drupt dan van de ramen’. Het leukste is volgens Plantinga het meezingen: ‘Dat is ook het bijzondere aan dit festival. Als iemand in het Frans of Pools zingt, dan zing je dus het refrein in het Frans of Pools mee. De teksten staan op overheadvellen. Dat meezingen daar komen de mensen voor. Je ziet op zondagmorgen bijvoorbeeld mensen uit andere koren met video’s om op te nemen. Zodat ze daar zelf weer mee verder kunnen.’

Onderscheid
Ieder shantykoor wil zich onderscheiden. Sommige koren zoeken het in tot de verbeelding sprekende namen: De Magellan Singers, Rumor di Mare, Staende Tuygh, Loopend Tuyg, Zwalkers, Kaap Hoorn en Hornblower zijn enkele creatieve vondsten. En of ze bij Nacht En Ontij, in Westerstörm, Voor De Mast of Kantje Boord, als Roergangers en Raddraaiers, Barentszonen of  Nelson’s Blood zingen, de link met de zee is steeds aanwezig. Sommige koren zoals de Piipegaeltsje Sjongers, Sør Trekzak en zijn Piraten uit Muggebeet (Ov.) onderscheiden zich door het zingen in streekzaal. De Ollerommer Vlintboksems doen dat volgens Gerrit Mollema bewust: ‘Wij zingen in het Gronings omdat er hier in de regio heel goed Gronings gesproken wordt. Engels is overal al. Dus hebben we liedjes vertaald van het Duits en het Engels in het Gronings. We zingen wel enkele Engelse liedjes maar onze voorkeur gaat uit naar het Gronings.’

Zingerij Dwarsgetuigd beschouwt de shanty als werklied. Reijen: ‘Wij zijn bezig een stuk drama om de liederen heen te bouwen. We trachten de shanty uit te beelden. We zijn daar nog niet zo lang mee bezig, maar willen eigenlijk nog meer. We zingen veel in het Engels maar zijn op zoek naar anderstalige liederen; met name Noors of Deens. Daar is nog wel iets van over. Alleen is er natuurlijk wel een probleem met de uitspraak.’
Ook andere koren werken aan de betekenis. Tjoelker: Wij vinden dat shanties vooral werkliederen zijn die vroeger gezongen werden. Dat willen we zo houden. Wij laten de bewegingen er ook bij zien en dat heeft zijn charme. Er zijn van die grote koren die dan staan te zingen. Dat is zo koorachtig.’

Bij de Lady Pirates gaat het wel om het zingen. Riekie van der Woude: ‘We zingen nu al driestemmig en we proberen vierstemmig te zingen.’ Het koor zoekt het, net als Sør Trekzak, ook in de kleding. Van der Woude: ‘We treden op als echte piraten. We hebben allerhande soorten pakken gemaakt. In ieder geval niet normale kleren.’
De populariteit van de shantykoren valt af te meten aan de vele cd’s. Het Scheldeloodsenkoor,  dat al op vele plaatsen op de wereld is opgetreden, heeft er al negen. Andere koren hebben er nog geen. Populariteit blijkt ook uit de geografische verspreiding. Volgens Joke Tjoelker ‘heeft ieder dorp in Friesland een kerkkoor èn een shantykoor.’ Aan de groei van de shantykoren lijkt dus nog geen einde te komen. Maar toch is er sprake van concurrentie. Een nieuwe rage is in aantocht. Rensje Plantinga: ‘Het smartlappenkoor, dat is de nieuwe ontwikkeling’.

Piipegaeltsje Sjongers

Lezen:
James N.Healy: Irish ballads and Songs of the Sea (1967, ISBN 0 85342 074 2)
Stan Hugill: Zeemansliederen (Songs of the Sea), 1978, ISBN 90 228 19823)
Roy Palmer: The Oxford Book of Sea Songs (1988, ISBN 0 19 282155 5)

Luisteren:
Ollerommer Vlintboksems: Wie hôllen van Wiend (Lost Horizon, DPI96-10-101)
Piipegaeltsje Sjongers: Shanties en zeemansliederen (AMPS 9808)
Scheldeloodsenkoor: Stormy Weather (Eurosound, ES 47.344)
Sør Trekzak: Adieu to Mainuma (Eigen uitgave)
Liereliet: Van ‘t schip Batavia (Universe)
Paul Clayton: Whaling & sailing songs (Tradition TCD 1064)
Cabestan: Chants de marins; Tempête pour sortir…(Keltia, KMCD 58)
William Pint & Felicia Dale: Hearts of gold (Waterbug WBG 0008)

www.shanty.org
www.zeelandnet.nl/slk

© Dit artikel verscheen in New Folk Sounds 69, en wordt nu gepubliceerd in het kader van de folkcanon

Populair, zonder poeha

Het is al bijna 15 jaar* geleden dat Ede Staal op 44-jarige leeftijd overleed. Maar nog steeds is de zingende Groninger razend populair. Het lijkt wel of zijn bekendheid nog steeds groeit, vooral buiten die provincie. Waar dankt de zanger / schrijver zijn populariteit aan? Ook andere provincies kennen immers jong gestorven dialectzangers. Ad de Laat was 48 toen hij stierf in 1995. Hij wordt in Noord-Brabant nog steeds graag beluisterd, maar heeft bij lange na niet de status van Ede Staal bereikt. En Jo Erens was nog maar 27 toen hij in 1955 overleed. De zanger uit Sittard is in Limburg en daarbuiten nog steeds populair, maar valt blijkbaar minder op tussen de omvangrijke Limburgse muziekcultuur. Nee, Ede Staal spant echt de kroon.

Ede (Ulfert) Staal werd op 2 augustus 1941 in Warffum geboren, maar woonde zijn eerste levensjaren in Leens. Zijn vader was, toen Staal werd geboren, onderwijzer en lid van de NSB. Dat laatste heeft in Staal’s verdere ontwikkeling ongetwijfeld een rol gespeeld. Maar als echte Groninger heeft hij zich daarover nooit duidelijk uitgelaten. Als 10-jarige werd Staal lid van de dorpsfanfare in Leens. Het was dezelfde fanfare waarvan zijn grootvader eerder dirigent was. Staal speelde er trompet.

Na de HBS startte Ede Staal met een studie medicijnen aan de Rijksuniversiteit in Groningen. Maar hij veranderde van studierichting door zijn liefde voor talen. Na zijn studie Engels werd Staal leraar. Kort daarop begon hij ook met het schrijven van Engelse songs. In 1974 kwam er een single van hem uit bij Phonogram: I’m in the Blues. De commerciële platenwereld remde zijn creativiteit, vond Staal: ‘In zo’n muzikale legbatterij waar ik de grootste eieren moet leggen, kan ik niet werken.’ Die wereld hield Ede Staal dus snel voor gezien.

Staal noemde zichzelf een makelaar in woorden. Hij praktiseerde dat door naast zijn leraarschap wat bij te klussen en schreef enkele reclameteksten voor de STER. Ook bekwaamde hij zich in het Deens en het Oost-Fries en schreef liedjes onder het pseudoniem E. Paltrams (anagram voor smartlap).

Als streektaalzanger was Staal een laatbloeier. Pas in 1981 schreef hij zijn eerste lied in het Gronings. Niet lang daarna werd hij ontdekt door Engbert Gruben, radiopresentator bij Radio Noord. Kort daarna werd Mien toentje de herkenningsmelodie van een populair tuinprogramma bij de omroep. Staal werkte mee aan diverse programma’s van Radio Noord zoals Sloaperstil en Zuzooien op zundagmörn. Met Klaas Staal, drukker in Veendam, maar geen familie, richtte hij een eigen muzieklabel op. De naam van het label verwijst naar de bijnaam voor Groningers: Mollebone Music. Honderdduizenden lp’s en cd’s van Staal zijn onder die naam, binnen en buiten Groningen, verkocht.

Ede Staal heeft op verschillende plaatsen in Groningen als leraar gewerkt en gewoond. Op het laatst van zijn leven was hij leraar en decaan in Woldendorp. Staal was getrouwd met Sophie Theodora (Fieke) Spoel en had zes zoons. De jongste was drie maanden toen zijn vader overleed. Staal stierf op 22 juli 1986. In het jaar van zijn overlijden zou hij de K. ter Laanprijs ontvangen. De jury van deze cultuurprijs omschreef zijn liedjes als ‘stuk voor stuk juweeltjes van Groninger woordkunst’.

Kwalitatief is de eerste lp van Staal, die eigenlijk Ede Staal heet, maar Mien toentje wordt genoemd, nooit overtroffen. Vooral het deel waarin de live-opnamen van het Groninger liedjesfestival uit 1984 zijn te horen, is ijzersterk. Niet alle liedjes van Ede Staal zijn even krachtig. Maar tussen zijn aardigheidjes, die vaak grappiger zijn dan mooi, zoals Genoat, Mien Toentje en Wie schenken ons nog ain in, zitten liederen met draagkracht. In Het Hoogelaand beschrijft Staal simpel en poëtisch het landschap uit zijn jeugd. Het lied werd in 1998 gebruikt in de film De Poolse bruid van Karim Traïda. In verband met de vertoning van die film in het Verre Oosten, werd het lied ook in het Japans vertaald. In Doar bluit mien eerappellaand wordt niet alleen de botsing tussen oud en nieuw beschreven, maar ook die tussen de schoonheid van het land en het landbouwproduct. Het twijde perron is een generatieloze wel- en weebeschrijving. Waarschijnlijk zullen slechts Groningers die de situatie op het hoofdstation in Stad kennen, de diepere betekenis doorgronden. Maar ook niet-Groningers ervaren de schoonheid van de melodie. Het het nog nooit zo donker west staat bovenaan de hitlijst in Groningen. In Credo-mien bestoan plaatst Ede Staal zijn leven in een kader. Uit die rake openbaring blijkt dat voor een duidelijk beeld niet veel woorden nodig zijn. Staal schreef het lied op het moment dat zijn long al door kanker was aangetast.

In 1996 werd, ter herdenking van het tienjarig verscheiden van de Groninger zanger, een dubbel-cd uitgegeven. Ondanks de goede bedoelingen op de ‘flaptekst’ van Staalkenner en streektaalfunctionaris Siemon Reker (hij sleept er nota bene Vergilius bij) om de release te vergoeilijken, brengt beluistering vooral een desillusie. De beide cd’s Hear my song en As’t boeten störmt geven, dat is waar, een goed beeld van Ede Staal als werkend zanger / schrijver. De cd’s laten ook zijn spelerijen met het Deens en het Oost-Fries horen. Maar in technisch opzicht zijn de schijven slecht. Toch bevestigen deze ‘apocrieve’ cd’s de artistieke kwaliteit van de kritische schepper. Staal had dit materiaal immers zelf nooit uitgegeven.

Ede Staal wordt in beschouwingen met velen vergeleken. Als cultfiguur met Elvis Presley, als songschrijver met George Moustaki, maar ook met Neil Young. De meesten identificeren hem echter met Jaques Brel. Maar iedere vergelijking gaat mank. Staal combineerde waarschijnlijk talenten die bij Presley, Moustaki, Young en Brel manifest waren. Maar Ede Staal presenteerde zijn talent in alle eenvoud en dekte dat vooral af met nuchterheid.

Staal woonde onder meer in Leens, Nieuw Scheemda, Nieuw Statenzijl, Kibbelgaarn en Delfzijl. Wie de kaart van Groningen bekijkt, ziet dat de plaatsen door de hele provincie verspreid liggen. En overal sprak hij het dialect van die streek. Ook bij het zingen bleek zijn Gronings een soort overkoepelende streektaal. Dat verklaart voor een deel de populariteit van Staal in Groningen en het verschil met bijvoorbeeld Ad de Laat in Brabant, die in het Nisselroois bleef zingen en met Jo Erens. Die was en bleef een Zuid-Limburger al kreeg hij indertijd bekendheid in de rest van het land.

De stem van Staal is een spiegel van Groningen: ruw, maar met van die leuke draaiertjes. Alsof de dalgrond uit de veenkolonieën die ruige klei-kluit veerkracht geeft. Die typische stem past bij zijn donkere liederen. Het is de stem die de Groningers meer eigenwaarde heeft gegeven.

Dit jaar* worden er een tentoonstelling, een boek, een monument en diverse muzikale happenings aan de liedkunstenaar gewijd. Zelf zou de bonkige, maar tegelijk charmante Groninger al deze activiteiten ongetwijfeld hebben verfoeid. Ede Staal was immers het prototype van de Groninger. Geen poeha en gezemel, kortaf, sober, schuchter, maar ook een beetje zelfbeklag: ‘…‘t Geluk van joen jeugd goa je loater pas zain, dus aiglieks bin je altied te loat…’.
Wat Ede Staal vooral aanspreekt bij zijn luisteraars, zijn deze filosofietjes en natuurlijk zijn melancholieke muzikaliteit. Vooral niet-Groningers ontdekken dat. Aan de populariteitsgroei van Ede Staal is dan ook nog steeds geen einde gekomen.

Luisteren:
Mien toentje (Mollebone Music, CDEKS 1284, 1984)
As vaaier woorden (Mollebone Music, CDEKS 1086, 1986)
Zuzooien op zundagmörn (Mollebone Music, CDEKS 1293-1/2/3, 1993)
Hear my song / as’t boeten störmt (Mollebone Music, CDEKS 1096-1/2,1996)

Lezen:
Diverse Groningers: Ode aan Ede, herinneringen aan Ede Staal (2000)

Kijken:
Zo moutve t holden (VIDEO, Gent produkties, Delfzijl)
Tentoonstelling Ode aan Ede, Borg Verhildersum Leens, geopend tot 26 november 2000.*

* © Dit artikel verscheen in New Folk Sounds 71, oktober/november 2000 en wordt nu gepubliceerd in het kader van de folkcanon

Gitarist en mandolinespeler Janos Koolen pint zich bepaald niet vast op één muziekstijl. Iers, pop, folk, bluegrass, jazz, of gewoon wat improviseren, het kan allemaal. Een portret van een druk bezet muzikant.

© Foto: Pief Weyman

Na een paar jaar klarinetles op de muziekschool ontdekte Janos op zijn zestiende dat louter klassieke muziek niet aan hem besteed was. Bob Dylan, Paul Brady en Andy Irvine wezen de weg naar andere horizonten en de overstap naar de gitaar was een logische gevolg. Inmiddels is hij fulltime muzikant en actief in allerlei projecten en op diverse muzikale terreinen. Behalve op gitaar, banjo, en toch ook nog klarinet, richt hij zijn aandacht vooral op de mandoline.

Waarom is de mandoline min of meer je hoofdinstrument geworden en wat vind je in het bijzonder aantrekkelijk aan dat instrument?

Een jaar of tien geleden werd ik in Utrecht bij het folkbandje Blind Summit gevraagd. Toen speelde ik voornamelijk gitaar, maar aangezien er al een gitarist in de gelederen was besloot ik het eens op de mandoline te proberen. Mijn voorbeeld was het samenspel van Donal Lunny en Andy Irvine. Naarmate ik me meer ging verdiepen in het instrument groeide de passie. Ik stuitte op de rijke Amerikaanse bluegrasstraditie en werd weggeblazen door het spel van David Grisman en anderen die de mandoline als solo instrument op de kaart hebben gezet. In plaats van de lieflijke twinkel die ik kende van de Ieren, hoorde ik een vette dragende toon en invloeden uit de blues en jazz. Zelf ben ik dan ook gek op de klank van de Amerikaanse archtop mandoline met f-gaten, mede ontwikkeld door Gibson.

De mandoline werkt als melodie instrument in veel gevallen beter dan de gitaar, omdat het bereik hoger is en wel precies gelijk aan de viool. Ierse en Amerikaanse fiddlemuziek leent zich daarvoor goed. Ik vind het heerlijk om me te verliezen in de trance van een jig of reel. Als begeleidingsinstrument kun je met een mandoline tegenstemmen spelen die mooi door het bandgeluid heen prikken. Vanuit de bluegrass komt de percussieve benadering van akkoordbegeleiding. Door een akkoord direct na het spelen af te dempen krijg je een soort geluid en functie van een snaredrum, wat ik vaak in groepen gebruik zonder drums.

Meestal wordt de mandoline ingezet als kleurtje in het geheel, maar hij kan ook goed op zichzelf staan. Zo heb ik met Lucas Beukers een cd gemaakt met alleen maar instrumentale stukken voor mandoline en contrabas. De klankrijkdom van beide instrumenten is zo optimaal te benutten.

Hoe ben je er toe gekomen die cd met Lucas Beukers te maken? Mandoline en bas is inderdaad geen voor de hand liggende combinatie. Gaf dat nog bepaalde beperkingen of complicaties?

Als bassist en mandolinespeler stellen Lucas en ik ons meestal dienstbaar en functioneel op ten opzichte van andere artiesten. We vonden het tijd om zelf op de voorgrond te treden als solisten met eigen werk. Een duo is zeer fragiel, alles is hoorbaar en je kunt niet even achterover leunen. In eerste instantie was ik bang voor de leegte, maar al snel bleek dat goede composities niet veel opvulling nodig hebben. Als je een harmonische middenlaag weglaat, zoals die meestal door gitaar of piano wordt neergelegd, komt de pure schoonheid van een stuk soms des te meer naar voren. We improviseren allebei veel in deze bezetting, communiceren daarbij continu met elkaar en dat maakt het heel spannend. Kom dus vooral ook live luisteren, want elk optreden is anders.

Je speelt in zoveel verschillende groepen en samenstellingen, ik verdwaal al bijna bij het lezen ervan. Vind je dat niet verwarrend of zijn die groepen niet tegelijkertijd actief?

Het is lastig om met één groep veel op te treden. Aangezien ik leef van mijn muziek, moet ik wel met verschillende bandjes werken. Dat betekent dat ik mijn agenda goed bij moet houden om niet in de knoop te komen met alle concerten, opnames en repetities. Tot nu toe zitten alle projecten elkaar gelukkig nauwelijks in de weg. Een paar groepen zijn op dit moment belangrijk: de popformatie Ma Rain rond zangeres Marijn Wijnands, de Nederlandstalige band Spoor en de folkband Stargazer. Daarnaast treed ik regelmatig op met de Nederlandstalige zanger Laurens Joensen, die mij op het gebied van teksten echt weet te raken. Maar met een bandje als Hobson’s Choice speel ik bijvoorbeeld uitsluitend voor New England dansers en dat vindt slechts een paar keer per jaar plaats.

Staan al die groepen ook voor een andere muzikale uitlaatklep?

Het is heerlijk om met veel verschillende artiesten te spelen, omdat er steeds een beroep wordt gedaan op een ander muzikaal idioom. Zo sta ik de ene dag mandoline te spelen in een bluegrassbandje en de volgende dag een popzangeres te begeleiden op elektrisch gitaar. Ik vind het heel belangrijk inhoudelijk gegrepen te worden door de artiesten waarmee ik werk. Iedereen met wie ik speel inspireert me en kan ik van leren, een proces dat een levenlang door kan gaan. Alle muzieksoorten vragen om een andere benadering. Het is ontzettend leuk om zo breed mogelijk inzetbaar te zijn. Ik neem van veel stijlen iets mee in mijn spel, maar ben daardoor ook in geen enkele traditie helemaal stijlvast. Dat streef ik overigens ook niet na, omdat ik het meest geniet van het samensmelten van verschillende muzikale werelden.

© Pief Weyman

In Stargazer spelen voor mij persoonlijk een paar van de beste muzikanten in de Ierse traditie in Nederland en ik word elke keer weer gelukkig als ik ze hoor spelen. Het is met deze groep fantastisch om een stomende set reels te spelen. We zijn echter geen kopie van The Bothy Band of Lunasa, maar hebben een eigenheid gevonden in onze composities en samenspel.

Een Ierse tune staat ritmisch en harmonisch op zichzelf en in de begeleiding is er een beperkte vrijheid. Wil je verrassende wendingen dan zul je zelf de melodie moeten schrijven. Zo vind ik het interessant om met deze bezetting een bluegrassmelodie van mij te spelen. Na een optreden in Ierland vroeg een bezoeker mij of we Ierse muziek hadden gespeeld. Dat gaf mooi aan dat we met ons repertoire tegen de traditie aanzitten. Natuurlijk zal de bezetting met uilleann pipes, viool, bouzouki en mandoline al snel Iers klinken.

Het samenspel is bijzonder in dit bandje. Vaak gebruiken we verschillende motieven of tegenmelodieën in de begeleiding die in elkaar grijpen, in plaats van geslagen akkoorden. Stijn van Beek kan op de pipes buiten het Ierse idioom improviseren. Kaspar Laval denkt op bouzouki vaak in ritmische patronen die over de maat heen gaan en daarmee afwijken van de geijkte slaggitaar. Anneke Eijkelboom drijft de band aan met haar fiddle en speelt begeleiding. Zelf neem ik mijn Amerikaanse benadering van de mandoline mee in deze band. Door mijn instrument kan ik makkelijk van akkoorden naar melodie of tegenstem. Vaak neem ik een percussieve rol op me en probeer ik de mandoline te versmelten met de bouzouki.

Je componeert ook veel muziek; gaat je dat gemakkelijk af? Kun je ook dan in verschillende stijlen en genres uit de voeten?

Zoals ik in mijn spel put uit allerlei soorten stijlen, probeer ik dat ook te doen in mijn composities. Componeren is misschien een groot woord, daar ik zelden meerstemmige partijen van a tot z uitschrijf. Meestal gaat het om melodieën met akkoorden of liedjes. De muzikanten met wie ik het uitvoer hebben zo een grote inbreng in de arrangementen. Op die manier komt de eigenheid van de spelers naar voren. Het is altijd een uitdaging om passende stukken te maken voor de bezettingen waarmee ik speel. Voor Stargazer heb ik tunes geschreven die op de Ierse traditie gebaseerd zijn. Natuurlijk stop ik er dan graag een paar noten in die er eigenlijk niet in thuis horen, maar ik wel wat vind toevoegen. Voor Spoor heb ik een aantal teksten van Izak Boom, de leadzanger, op muziek gezet met een flinke dosis swing. Mijn project met contrabassist vroeg weer om andere composities. Ik ben zeker niet dagelijks scheppend bezig. Meestal komen er plotseling ideeën op die ik dan vrij snel uitwerk.

Betekenen al die activiteiten ook automatisch veel optreden?

Met al die bandjes sta ik regelmatig op het podium. Het is wel moeilijk een publiek te vinden voor het originele repertoire van de groepen waar ik in speel. Wat de boer niet kent…

In de zomermaanden ben ik ook nog betrokken bij de theatertour van de CliniClowns. Het is zeer dankbaar om meervoudig gehandicapte kinderen een geweldige dag te bezorgen met een professionele topshow. Met een enorm circustentencomplex staan we dan op locaties door het hele land. Zo wisselen drukke en rustige periodes elkaar af. Maar sinds ik een paar jaar geleden fulltime muzikant geworden ben, zit er een stijgende lijn in en speel ik gemiddeld een paar keer per week.

Verdere info: www.janoskoolen.nl

Een gesprek met bandoneonist Carel Kraayenhof levert het gevoel op dat je naar een film zit te kijken waarin historische momenten elkaar iets te dicht opvolgen. Er is flink geknipt in de tijdsbalk omwille van de volledigheid. Deze oer-Hollandse jongen van 52 jaar, die pas op zijn 26e het instrument tegenkwam waarmee hij naam zou maken, heeft het voorrecht gehad om een persoonlijke band op te bouwen, als muzikant en vriend, met Astor Piazzolla en Osvaldo Pugliese, twee monumenten van de tango. De een overleed in 1992, de ander drie jaar later. Met een mengeling van trots, dankbaarheid en bescheidenheid ziet Kraayenhof terug op een periode die aan de basis staat van zijn internationale succes.

© Foto: Daan van Os

Het klinkt te mooi om waar te zijn. Het huwelijk van Willem-Alexander en Maxima, op 2 februari 2002, betekende jouw internationale doorbraak. Wat je in de jaren daarvoor had bereikt, was niet minder indrukwekkend, maar het optreden in de Nieuwe Kerk gaf je net dat ene allesbepalende zetje. Had je dat zelf ooit kunnen bedenken?

Nee, totaal niet. Het is typisch zo’n geval van op de juiste plaats op het juiste moment. Maar van tevoren keek ik er anders tegenaan. Maxima had persoonlijk te kennen gegeven dat zij op het huwelijk Adiós Nonino, een beroemd stuk van Piazzolla, wilde horen. Dirigent Ed Spanjaard, die de muzikale invullingen voor koninklijke evenementen verzorgt, benaderde daarop mij. Hoewel ik vereerd was met het verzoek om voor het bruidspaar te spelen, had ik aanvankelijk ook mijn bedenkingen. Ik wist toen niet beter dan dat Maxima de dochter van Zorreguieta was, een pion in het schaakspel van de foute Videla. Het wrange was dat degene die mij ooit op het spoor had gebracht van de bandoneon, een politiek vluchteling was. Ik associeerde het instrument vooral met hem en zijn lotgenoten, niet met het regime van Videla of alles wat daarmee te maken had. Het verzoek om te spelen in de Nieuwe Kerk leverde dus een dilemma op.

Wat heeft jou uiteindelijk van mening doen veranderen?

Twee dingen. Allereerst de volstrekte openheid en oprechtheid van Maxima zelf. In de media heeft zij in die dagen onomwonden laten blijken hoe zij tegen de situatie aankeek. Als dochter houdt zij van haar vader, maar als democraat in hart en nieren neemt ze afstand van zijn politieke verleden. Ook heeft zij mij toen thuis bezocht en dat bezoek bevestigde het positieve beeld dat ik inmiddels van haar had. In de tweede plaats heb ik destijds veel contact gehad met Argentijnse vrienden. Ik wilde weten hoe zij het vonden wanneer ik voor Maxima zou spelen. Ze vonden unaniem dat ik het moest doen: dit was immers een grote kans om de Argentijnse cultuur, de tango op de wereldkaart te zetten. Zij zeiden ook dat Argentinië naar de toekomst moet leren kijken. Argentinië is immers meer dan Videla. Voor diegenen die familieleden of vrienden hebben verloren onder dat regime zal iedere herinnering daaraan altijd pijnlijk blijven, maar de jongere generaties willen bouwen aan een land waar ze trots op kunnen zijn. De tango symboliseert die trots bij uitstek. Het bindt de Argentijnen, het is hun identiteit.

Piazolla en Pugliese

Maar met Astor Piazzolla, de man die voor ons de Argentijnse tango belichaamt zoals Amália Rodrigues dat doet voor de fado, liepen toch niet alle Argentijnen weg, en dat is nog mild uitgedrukt?

Dat is helemaal waar. Hij had zelfs de bijnaam ‘asesino del tango’, moordenaar van de tango. Piazzolla was eigenlijk een buitenbeentje. Een deel van zijn jeugd is hij in New York opgegroeid, waar hij met zijn ouders al op zeer jonge leeftijd naartoe was geëmigreerd. Daar raakte hij in de ban van de jazz, een vernieuwend genre dat zichzelf telkens opnieuw uitvond. Dat heeft een stempel op zijn ontwikkeling als tangomuzikant gedrukt.

Maar wat de Argentijnen hem het meest kwalijk namen, was dat hij van de tango concertante muziek wilde maken, muziek waar niet op gedanst werd. Men vond dat hij de tango van hen ontvreemdde. Piazzolla was een vernieuwer van de tango, maar voor zijn landgenoten stond vernieuwing zowat gelijk aan landverraad! Je moet weten, Argentinië was een smeltkroes van immigrantenstromen uit Zuid-Europa. Armoede heeft die drommels naar Zuid-Amerika gedreven, waar hen meestal een niet veel beter lot beschoren was. Ze hadden heimwee en verlangden ernaar hun achtergebleven familieleden terug te zien. Al die nostalgie en melancholie, en het verdriet om de droom die niet uitkwam, konden ze kwijt via de tango. Daarin voelde men zich verbonden. Tango was voor hen daarom meer dan muziek, dans en zang, het had soms meer weg van een religie.

Toen Piazzolla het dus bestond om de muziek, in hun ogen althans, te transformeren naar een kunstvorm, waren ze des duivels. Later is dat wel weer bijgetrokken. Piazzolla’s modernisering van de tango heeft het genre verder gebracht, geëvolueerd. Niet voor niets is hij de allergrootste componist van de tangogeschiedenis, met meer dan 300 composities op zijn naam. Hij heeft er bovendien voor gezorgd dat de bandoneon een blijvende plaats in het klassieke circuit heeft veroverd. Maar al wordt hij dan niet meer door iedereen beschouwd als de moordenaar van de tango, hij heeft wel het stempel van ‘musicians musician’ opgedrukt gekregen.

Jij hebt Piazzolla in 1987 ontmoet. Hij vroeg je om naar New York te komen, om daar in zijn broadwayshow Tango Apasionado te werken. Dat heb je gedaan, en hebt toen drie maanden voor Piazzolla gewerkt. Dat moet een hele eer zijn geweest, want er liepen in Argentinië toch genoeg veelbelovende bandoneonisten rond waaruit de maestro had kunnen kiezen?

Ik heb inderdaad ongelooflijk veel geluk gehad. Misschien omdat Piazzolla toen gebrouilleerd was met zijn landgenoten, met zijn collega’s, wat ik zojuist heb uitgelegd, was het niet zo vreemd dat hij zijn oog op mij liet vallen. Buiten Argentinië waren er toen nog niet zoveel getalenteerde bandoneonisten. Daar kwam bij dat ik, net als hij, een rekkelijke opvatting had over de tango en als muzikant al de nodige ervaring had opgedaan met andere genres, waaronder klassiek, folk en pop. Dat kan er allemaal toe hebben bijgedragen dat Piazzolla mij wel zag zitten.

© Daan van Os

En hoe ging dat bij Osvaldo Pugliese? Hoe heb je hem ontmoet? In tegenstelling tot Piazzolla was Pugliese toch onomstreden, een rasechte Argentijn onder de Argentijnen, die door iedereen werd aanbeden?

Nou en of! Met Piazzolla is hij de grootste vernieuwer geweest van de tango. In iedere wijk in Buenos Aires staat wel een monument ter ere van de grote componist. Hij was overtuigd communist en zijn ongezouten kritiek op de militaire junta heeft hem meerdere keren in de gevangenis doen belanden. Dat heeft de mythevorming rondom zijn persoon versterkt. Wanneer hij niet samen met zijn orkest kon optreden omdat hij weer eens vastzat, legden de orkestleden een rode anjer op zijn piano, als teken van respect en solidariteit. Dat vond ik zoiets moois, dat ik daar in 1989 een tango voor heb geschreven. Die compositie heb ik Clavel rojo genoemd, ‘Rode anjer’, en opgedragen aan Pugliese. Van de stijl en arrangementen van Pugliese was ik al heel lang een groot bewonderaar, en Clavel rojo heb ik daarom geheel in zijn stijl, die ietwat ruig en ongepolijst is, gecomponeerd. Toen hij deze tango hoorde, was hij daar zo enthousiast over dat hij mij uitnodigde om naar Buenos Aires te komen. Daar heb ik heel veel van de man kunnen leren, en heb ik mijn eigen technieken op de bandoneon verder verfijnd. Ik besef dat ik met zulke leermeesters een bevoorrecht musicus en mens ben.

Sinds 2002 ben je in één klap een bekende Nederlander geworden en is de tango, in muziek en dans, weer helemaal en vogue. Je kreeg een mooi contract bij het Universal-label en een hele stoet artiesten van naam, van Trijntje Oosterhuis en Bløf tot Dulce Pontes en Sting, wilde graag met jou het podium op. Het kon allemaal niet op. Heeft het succes jou veranderd?

Niet wezenlijk. Toen ik met Universal in zee ging, besefte ik terdege dat tango in hun zienswijze een niche was, zoals ook de fado en de flamenco dat zijn, en dat er grenzen waren aan de muzikale concessies die ik wilde en, contractueel, moest doen aan de mainstream-muziekvisie. Ook ben ik mij er altijd van bewust geweest dat er uiteindelijk een moment zal komen waarop het nieuwtje eraf is voor het grote publiek. Dan word je weer teruggeworpen op jezelf. Roem is betrekkelijk. Het momentum heb ik echter geprobeerd te pakken en dat is me volgens mij aardig gelukt. De Argentijnse tango leeft weer in Nederland, en niet alleen als subcultuur. Inmiddels werk ik weer op mijn eigen label en moeten mijn medemuzikanten en ik heel hard werken om ervoor te zorgen dat we kunnen blijven meedraaien in het circuit.

Dat klinkt zuinig. Je trekt toch veel publiek met shows zoals Compassion. Wat had je dan nog meer willen bereiken?

Je zult mij niet horen klagen, laat dat duidelijk zijn, maar de kosten van de theatershows overstijgen de recette-inkomsten ruimschoots, en de zalen zitten lang niet altijd vol. Dat geldt overigens niet alleen voor artiesten als ik, de hele Nederlandse muzieksector heeft het zwaar. De investeringen voor een nieuw project plus concerttour zijn gigantisch en je moet financieel overal zelf voor opdraaien, van techniek, geluid en tourmanagement tot vervoer en catering. Een show is wel goed voor de verkoop van cd’s en dvd’s. En verder komen we daardoor in contact met andere artiesten of impresario’s die het wel zien zitten om iets te ondernemen met Carel Kraayenhof en zijn Sexteto Canyengue. Daar moet ik het vooral van hebben.

Stilistisch ben ik een purist

Waar ligt jouw grootste verdienste voor de tango? Hoe wil je vooral herinnerd worden, als musicus of componist?

Over dat laatste durf ik mij niet uit te laten, daar mogen anderen over oordelen. Wat verdienste betreft, in 2005 heb ik van de Argentijnse regering een hoge culturele onderscheiding gekregen vanwege mijn inzet voor de tango gedurende vele jaren. Dat geeft volgens mij precies mijn waarde aan. Mijn belangrijkste bijdrage aan de tango bestaat er dus uit dat ik een bruggenbouwer ben.

Stilistisch vind ik mezelf een purist, werkend en denkend in de geest van Pugliese en Piazzolla. Een tango moet degelijk zijn en compositorisch kloppen, een tangolucht ademen. Daarom sta ik bijvoorbeeld sceptisch tegenover recente ontwikkelingen in de tango nuevo, waar componeren steeds meer wegheeft van sampelen, stukjes muziek overal vandaan plukken en vervolgens aan elkaar plakken. Voor mij is dat dus geen componeren. Waar het gaat om het leggen van dwarsverbanden tussen genres neem ik daarentegen een veel soepeler, pragmatischer houding aan. Die houding stelt mij in staat om samen te werken met artiesten uit andere genres, om bruggen te slaan vanuit de tango naar klassiek, pop, folk, noem maar op. In dat opzicht zit ik op de lijn van Piazzolla, hoewel hij natuurlijk veel dichter op klassiek en jazz bleef en niet veel van doen had met pop.

Wat zijn de plannen voor de nabije toekomst?

Er staat van alles op stapel. We gaan aan de slag met het Absolute Ensemble uit New York, dat onder leiding staat van de Estlandse dirigent Kristjan Järvi. Met hen doen we een spannend project dit jaar, in het Concertgebouw, onder de titel Absolute Tango. In 2009 heb ik met dit ensemble geëxperimenteerd in Bremen, en dat is wederzijds goed bevallen. Voor Absolute Tango heb ik een aantal nieuwe muziekstukken gecomponeerd. Daarnaast heb ik afspraken lopen met de celliste Quirine Viersen, met wie ik een serie optredens zal doen met het nieuwe Kraayenhof Tango Ensemble: bandoneon, piano, contrabas en strijkkwartet. Dat belooft wat.

En verder ga ik nog wat interessante dingen doen, als duo en in kwintet, met Juan Pablo Dobal, de Argentijnse pianist die al heel lang Fernando Lameirinhas begeleidt. Twintig jaar geleden hebben Juan Pablo en ik al eens samen in een band gezeten, Viento del Sur. En dat is nog maar een kleine greep uit de plannen. Als ik eraan toekom, zou ik ook weer eens wat Keltisch willen doen, dat heb ik vroeger veel gespeeld. Ik ben een groot liefhebber van folk en heb nog niet zo lang geleden het project Celtic Night gedaan met Stargazer en Niamh Parsons. Zoiets smaakt naar meer. Ik heb het trouwens nog niet over onze buitenlandse optredens gehad. Ach, mijn agenda loopt nu al over.

Selectieve discografie
Tango Maxima (2000) - uitgebracht in eigen beheer
Tango royal (2002) - Universal
Street tango (2003) - Universal
Guardians of the clouds (2006) - Universal
Tango heroes cd/dvd (2006) – Universal
Memorias de Cuba (2008) - Universal
Compassion (2009) - uitgebracht in eigen beheer

www.carelkraayenhof.nl

Video ingesloten

Golf nao golf
(Djoen Music HN 21/22)

Met de cd’s Altied onderwegens en Straks is ‘t weer janken plaatste de Groningse zanger/gitarist Harry Niehof zich in de eredivisie van de dialectmuziek. Of oversteeg die categorie zelfs. ‘s Mans liederen en z’n interpratie zijn van zo’n kwaliteit dat hij overal gehoor vindt, of moet vinden. Blues, rock, folk, allemaal ingrediënten van Niehof’s smeltkroes. Nu is er een dubbel-cd onder de titel Golf nao golf, met in totaal twintig liedjes. De eerste cd bevat twaalf tracks, en is een neerslag van het theaterprogramma Van Middelsom noar Madrid. Daaraan verleenden onder andere Herman Grimme (toetsen, pedal steel, ex-Jazzpolitie), Johan Viswat (bas, Luie Hond) en Fokke de Jong (drums, Normaal) hun medewerking. Dat zorgt voor een gevarieerd geheel in klankkleur en muziekstijlen. De verstildheid van Meermin van Meerstad staat naast het rockende karakter van Van Middelsom noar Madrid en het americanagevoel van Doodstil.

Op de tweede cd hoor je Harry Niehof solo, zichzelf begeleidend op gitaar en dobro, opgenomen door Herman Grimme in zijn eigen studio in één middag. Naast nieuwe nummers heeft Harry Niehof hier ook enkele nummers opnieuw opgenomen. Grunnen leeft en Swaarde leegte komen van de cd Cuba blues, die hij maakte met Los Bomberos. Het hoeft geen betoog dat het hier ingetogener versies betreft. Alles veur die verscheen eerder op Altied onderwegens. Dan is er ook nog een Groningse interpretatie van het Lou Reed-nummer Perfect day: Schiere dag. Harry Niehof klinkt in zijn eentje minstens even overtuigend als met begeleidingsband. Het geeft nog maar eens aan op welk niveau de man actief is.

Video ingesloten

Go
(CRS CECD034 / Munich)

Wanneer Annemarieke Coenders in Amerika had gewoond, was ze daar waarschijnlijk al een grote ster geweest. Coenders komt echter uit het hoge noorden van Nederland en blijft dus hier in het alternatieve muziekcircuit haar prachtige muziek uitdragen. Jaloers zijn ze daar aan de andere kant van de oceaan op zulk een talent. En wij… De vijf uur show of De wereld draait door zullen hun neus er voor ophalen. Schande. Want als iemand het verdient om bekend te worden buiten deze beperkte landsgrenzen dan is dat -sorry Ilse- echt Annemarieke. Haar robuuste, ietwat bluesy, maar o zo zuivere en overtuigende stemgeluid staat als een huis. Toegegeven, haar composities zijn niet doorsnee en zeker geen mainstream. Haar muzikale miniatuurtjes -geen enkele song komt over de 4 minuten- zijn surrealistische toonschilderijtjes. Pakkende, meeslepende, soms hypnotiserende klankbeelden. Coenders’ begeleidingsmelodieën zijn open, zowel fingerpicking als met volle akkoorden in de open stemming. Het doet me erg sterk denken aan de vroege Joni Mitchell en de desolate, mystieke songs van David Crosby. Maar eveneens – met name muzikaal in I’m a whale- aan Sandy Denny en zelfs de akkoordstructuren van Nick Drake. Tevens dringt een vleugje Engelse progressieve rock a la Robert Wyatt, Hatfield & the North e.a. door. Wyatts Costa werd door Coenders zeer verdienstelijk opgenomen op deze GO. Haar teksten zijn eveneens bovenwerkelijk en toch gaan ze net zo makkelijk over de liefde, verlangen, hoop, angst als over dagelijkse verwonderingen. Wat voegt Wim Sebo dan toe aan de muziek van Coenders? Precies dat wat nodig is, haar muziek dat extra zetje, dat beetje meer power geeft. Sebo verzorgt drums en samples en zelden heb ik een -in de meest positieve zin- meesterlijker minimalistische percussionist gehoord dan Sebo. Zijn bijdragen zijn dienend, elke klap, elke streek, elk geluid past op zijn plaats. Waar nodig roepen Coenders en Sebo de hulp in van Sido Martens (elektrisch gitaar), Obed Brinkman (trombone) en Hans Battenberg (viool). Ik heb zo mijn favoriete songs, maar elke keer -en hij heeft al heel wat keren in de speler rondgedraaid- ontdek ik opnieuw de pracht van schitterende composities en dito uitvoeringen. Made in Holland… en een van de meest opzienbare producten van het laatste jaar.