Het eind van het jaar is daar, aan de zwier!

Ik wil deze nacht in de straten verdwalen

Het grote multitalent Wannes overleed in 2008. Verschillende van zijn liedjes zouden passen in de folkcanon. Het populaire Ik wil deze nacht in de straten verdwalen veroverde terecht een plekje in de canon. Niet vergeten het leven te vieren, dag en nacht. Het lied is gebruikt in Franstalige film Home Sweet Home van Benoît Lamy, waarvan het verhaal zich overigens in Brussel afspeelt. 

Video ingesloten

Lees nog eens het eerder gepubliceerde artikel over Wannes Van de Velde.
Luister op 30 december vanaf 21 uur naar New Folk Sounds on Air
Bekijk de volledige Folkcanon der Lage Landen

Alle gerelateerde artikelen zijn ➸hier te vinden
In de opmaat naar de speciale rechtstreekse folkcanonuitzending op 30 december van New Folk Sounds on Air op de Concertzender staan we stil bij een aantal liedjes uit de folkcanon.

Voetjes van de vloer!

‘t Smidje

Laïs blies een frisse wind door folkland met hun debuutalbum dat in 1998 verscheen. Een trio jonge meiden met krachtige stemmen die oude verhalen bezongen. Al jaren is het stevige fokrocknummer ‘t Smidje een hit op de folkbals. Daar gaat nog veel en vaak op gedanst worden en zo hamert de ongelukkige smid zich stevig in de folkcanon.

Video ingesloten

Lees nog eens het eerder gepubliceerde artikel over Laïs.

Luister op 30 december vanaf 21 uur naar New Folk Sounds on Air

Bekijk de volledige Folkcanon der Lage Landen

Alle gerelateerde artikelen zijn ➸hier te vinden

In de opmaat naar de speciale rechtstreekse folkcanonuitzending op 30 december van New Folk Sounds on Air op de Concertzender staan we stil bij een aantal liedjes uit de folkcanon.

En er is natuurlijk geen beter bier dan in…

Den Egelantier

RK De Veulpoepers vertegenwoordigen de anarchistische stroming binnen de Nederlandse folk en waar zoiets niet allemaal toe kan leiden. Zonder de opgezette tegendraadse evenementen van het ‘familieorkest Naaijkens’ zoals het Lelyparkfestival, was er in Tilburg waarschijnlijk nooit een festival Mundial geweest en wellicht ook wel geen 013.

Video ingesloten

Luister op 30 december vanaf 21 uur naar New Folk Sounds on Air

Bekijk de volledige Folkcanon der Lage Landen

Alle gerelateerde artikelen zijn ➸hier te vinden

In de opmaat naar de speciale rechtstreekse folkcanonuitzending op 30 december van New Folk Sounds on Air op de Concertzender staan we stil bij een aantal liedjes uit de folkcanon.

Een verrassing voor de Jan.

En de Jan kwam thuis

Dit Zuid-Nederlands volkslied werd bekend door een traditionele volksmuziekgroep, De Kadullen, die in Vlaanderen pionierswerk verrichtte. Het lied is vooral ook interessant omdat de Dubliners-hit, Seven drunken nights op dit lied is gebaseerd. Zij het dat de Ieren een andere melodie kozen.

Video ingesloten

Luister op 30 december vanaf 21 uur naar New Folk Sounds on Air

Bekijk de volledige Folkcanon der Lage Landen

Alle gerelateerde artikelen zijn ➸hier te vinden

In de opmaat naar de speciale rechtstreekse folkcanonuitzending op 30 december van New Folk Sounds on Air op de Concertzender staan we stil bij een aantal liedjes uit de folkcanon.

Al ruim vier decennia is Sido Martens actief als muzikant in folkgeoriënteerde groepen en als solist. De meeste bekendheid vergaarde hij met Fungus, maar de laatste jaren weet hij zich als maker en vertolker van introspectieve Nederlandstalige liederen nadrukkelijk in de kijker te spelen. Natuurlijk een kijkje achterom, maar vooral ook veel hier en nu. En enig licht op de vraag waar de verschillen zitten tussen het solo opereren en het spelen in een band.

Sido Martens (foto: Reyer Boxem)

Nadat ik in 1975 uit Fungus stapte heb ik heel lang als solist opgetreden. Uiteindelijk stopte ik rond 1982 helemaal met muziek. Toen ik in 1995 gevraagd werd op de melodie van Kaap’ren varen een wervende tekst te maken om Friesland te promoten, vond het reclamebureau dat ik dat zelf wel kon gaan zingen en spelen, want ik speelde tenslotte ooit in die band… Zo geschiedde, ik stapte uit mijn eigen schaduw en begon weer liedjes te maken en op te treden. Eerder had ik al bezworen dat nooit meer in mijn eentje te doen, maar ja, de praktijk is weerbarstig. Logistiek en vooral ook financieel is een bandje meestal een moeizaam verhaal. Het is eenvoudiger en goedkoper alleen te gaan. Bovendien kun je dan lekker je eigen gang gaan, want ik ben in aanleg toch wel een solist, een einzelgänger. Solo is moeilijker, je kunt je niet verschuilen en moet met de billen bloot, ook als je je dag niet hebt en het niet lekker gaat. Bovendien mis je de interactie met medemuzikanten, want die voegt wel een dimensie toe. Maar ik heb geen hekel aan solo optreden. Gelukkig spelen we tegenwoordig met enige regelmaat als trio: Lielian Tan op drums en Willo de Bildt op basgitaar, die ook meespelen op de cd Drang. Dat vind ik toch wel weer heel mooi om te doen.

Drang verscheen via Munich. Wat is in de praktijk het verschil gebleken met uitgeven in eigen beheer?

Je distributie is beter, je bestrijkt een groter gebied. Bovendien heeft Munich iemand in Hilversum die de media kan voorzien. En een heus label heeft dan wat meer zeggingskracht. Maar ik moet zeggen dat via mijn eigen website en optredens ik toch ook wel mijn doelgroep, die echt klein is, bereik. Ach, de verkoop van cd’s zit al jaren in het slop. Grote aantallen verkoop ik dan ook niet, kom zelfs niet uit de kosten. Toch vind ik het belangrijk mijn muziek via een geluidsdrager onder de aandacht te brengen. Voor mijn gevoel is zo’n schijfje een mooie, ook letterlijke, afronding van het hele proces van liedjes maken.

Hoe blijf je geïnspireerd?

Er is met muziek, met tonen en klanken, zo veel mogelijk. Dat verbaast en verwondert me altijd weer, ’t is steeds een ontdekkingsreis. Je zit gewoon wat te pielen en dan is er plotseling een melodie, een loopje, een gekke toon, een wringend akkoord. Tenminste, zo werkt het bij mij. Puur intuïtief, al associërend maak ik ook mijn teksten. Niet met een vooropgezet plan van nu wil ik een zus-of-zo liedje maken. Ik doe gewoon, laat het komen. Opmerkelijk is wel dat in retrospectief heel veel liedjes wel degelijk een afgerond verhaal vertellen en dat ik toch precies zeg wat ik bedoelde en voelde. Vaag, ik weet het, maar fascinerend blijft het. Dat is maar goed ook, anders zou het een kunstje worden. Maar ik kan ook wel over een specifiek onderwerp schrijven, als ik me bijvoorbeeld boos en triest voel over het onrecht dat Foekje Dillema is aangedaan, dan voel ik haar verdriet, die machteloosheid en laat dat neerslaan in de tekst. Tenminste, dat probeer ik dan.

Wanneer het ophoudt? Tja, ik weet het niet. Misschien nooit, misschien morgen, ik heb me daar wel eens druk om gemaakt, maar daarmee frustreer je alleen jezelf. Heb uiteindelijk wel geleerd meer te relativeren, dat kon ik vroeger heel slecht. Maar het leven dwingt je er wel toe. Dat klinkt dramatisch, maar als je dat niet oppikt wordt het nog veel moeilijker allemaal. Ben van nature al geen een lachebekje. Het gekke is dat het lijkt alsof er steeds meer komt, dat het niet stopt. Verontrustend bijna. De hoogste tijd om eens een keer goed en langdurig in therapie te gaan, ha.

Als je de periode overziet van jouw start als muzikant tot nu, wat valt je dan op?

Sido Martens (foto: Auke Wiersma)

Dat muziek maken in het algemeen professioneler is geworden. Veel meer een beroep dat je uitoefent. Eerder was het een hobby: ach, leuk dat je gitaar speelt maar waar wil je dan van leven, in die trant. Je rommelde maar wat aan. Dat deden ook veel zaaleigenaren en organisatoren, dat heeft me nog veel bezoekjes en uitleg gekost bij de Belastingdienst. Je was maatschappelijk vogelvrij. Nu is het beter gestructureerd.
En het opnemen is dankzij de digitale techniek een stuk eenvoudiger. Toen ik met Fungus voor het eerst in de studio zat in 1974 was dat heel bijzonder. Je had een handjevol echte studio’s in Nederland, nou dat was wat. Een schoolreisje, je keek je ogen uit in die grote EMI studio in Heemstede. Maar de druk was groot: een beperkt aantal dagen en dan moest het klaar zijn.

Toen ik mijn eerste solo-elpee opnam in 1976 had ik vier dagen: drie om op te nemen en één om te mixen. Bij de tweede plaat ging het dan ook mis: ik speelde, afgezien van de drums, zelf alle instrumenten, moest een soort Nederlandse Mike Oldfield worden. Alleen had die een jaar de tijd, een 24-sporen Studer thuis en meer talent, ha. Van dat gedoe raakte ik echt overspannen omdat ik steeds door moest: ging de gitaar niet, dan maar de bas, lukte de mandoline slecht, dan maar enzovoort. Brrr. Nu heeft iedere muzikant thuis wel iets staan waar je hoogwaardige opnames mee kunt maken. Dan heb je de tijd aan jezelf. Zo doe ik het nu ook. En hoewel echte tape toch lekkerder klinkt, is het gemak van digitaal niet te versmaden. Alleen: maak op tijd je back-ups, want anders… Helaas door schade en schande wijs geworden.

Maar zonder passie ben je nergens. Opleidingen zat, maar muzikant zijn is geen truc die je kunt leren, dat is een overtuiging die nooit tot wasdom komt zonder talent en bevlogenheid. Ik ben begonnen omdat muziek mij ontroerde, raakte, iets losmaakte, me steunde. Of dat in mijn geval nu door bijvoorbeeld Bob Dylan, The Small Faces, Vivaldi, Bert Jansch, Tim Buckley, Stravinsky, Sandy Denny, Frank Zappa, Tony Williams, The Who of Jack Bruce kwam, de ontroering, dat onnoembare en onbestemde gevoel, die verwondering is essentieel. Kriebels in je buik, kippenvel op je armen, een soort van verliefdheidskoorts.

Wat mag niet verloren gaan?

Integere muziek. Oprecht en eerlijk. Ik probeer dicht bij mezelf te blijven. Wat ik maak is wat ik ben. Dan maar voor een bescheiden publiek. Status of roem bewust najagen is jezelf voor de gek houden. Dat werkt niet. Net als het recept voor een hit. Hoe vaak kwam dat vroeger niet aan de orde bij de platenmaatschappij? Met Fungus, maar ook bij mijn solo-platen: er moest een hit komen. Kaap’ren varen, een bescheiden hitje, is gewoon ontstaan zonder hitgedachte. Uitgangspunt was: muziek maken zoals wij dat wilden en voelden op dat moment; dan en daar. Dat principe, die instelling moet je koesteren.

Wat moet nooit meer terugkomen?

De gedachte dat folk synoniem is voor geitenwollenssokken, gebatikte jurken en brandnetelthee. Niets ten nadele overigens van genoemde producten en al helemaal niet van de consument van dit alles. Zelf draag ik graag handgebreide geitenwollenwanten in de vrieskou, want gitaarspelen met verkleumde vingers is een straf, ha. Dat oubollige en sleetse imago dat folk lang aankleefde is gelukkig verdwenen.

www.sidomartens.com

Ach, de grenzeloze liefde kent toch zijn beperkingen.

De nozem en de non

Het bekendste lied van de Nederlandse zanger die uiteindelijk naar Zweden emigreerde om daar pas echt beroemd te worden. Da’s natuurlijk Cornelis Vreeswijk. Toch zingt menig Nederlander de vijf woorden uit de titel nog steeds foutloos mee.

Video ingesloten

Lees nog eens het eerder gepubliceerde artikel over Cornelis Vreeswijk.

Luister op 30 december vanaf 21 uur naar New Folk Sounds on Air

Bekijk de volledige Folkcanon der Lage Landen

Alle gerelateerde artikelen zijn ➸hier te vinden

In de opmaat naar de speciale rechtstreekse folkcanonuitzending op 30 december van New Folk Sounds on Air op de Concertzender staan we stil bij een aantal liedjes uit de folkcanon.

Een lied laat de geschiedenis leven.

De moorsoldaten

Dit lied werd in 1933 geboren op nog geen steenworp afstand van de Nederlandse grens in een van de eerste Duitse concentratiekampen, Börgermoor. Hans Esser en Wolfgang Langhoff schreven de tekst, Rudi Goguel de melodie die twee jaar later door Hans Eisler werd aangepast. Het lied verspreidde zich over de hele wereld. De versie van Rum stamt uit 1975.

Tekening van gevangene Jean Kralik

Video ingesloten

Luister op 30 december vanaf 21 uur naar New Folk Sounds on Air

Bekijk de volledige Folkcanon der Lage Landen

Alle gerelateerde artikelen zijn ➸hier te vinden

In de opmaat naar de speciale rechtstreekse folkcanonuitzending op 30 december van New Folk Sounds on Air op de Concertzender staan we stil bij een aantal liedjes uit de folkcanon.

Het viel niet te vermijden, volop genieten van nostalgie in de folkcanon.

D’n haof

Meer dan tien jaar geleden zong Gé dit typisch Reinders-liedje: beeldend en met oog voor detail. Het was nog ver voordat op zondagmorgen de stilte in zijn tuin met blaosmuziek werd verstoord.

Video ingesloten

Lees nog eens het eerder gepubliceerde artikel over Gé Reinders.

Luister op 30 december vanaf 20 uur naar New Folk Sounds on Air

Bekijk de volledige Folkcanon der Lage Landen

Alle gerelateerde artikelen zijn ➸hier te vinden

In de opmaat naar de speciale rechtstreekse folkcanonuitzending op 30 december van New Folk Sounds on Air op de Concertzender staan we stil bij een aantal liedjes uit de folkcanon.

Menig Vlaams lied prijkt op de folkcanon, tijd voor een stukje maatschappijkritiek.

Bange blankeman

In de folkcanon kan Willem Vermandere niet ontbreken. De West-Vlaamse bard blijft zingen in een gezonde mix van kritische beschouwing en gemoedelijkheid. In Bange blankeman (1991) schetst hij op die eigen wijze, zijn visie op de multiculturele samenleving.

Video ingesloten

Lees nog eens het eerder gepubliceerde artikel over Willem Vermandere en Johan Verminnen.

Luister op 30 december vanaf 21 uur naar New Folk Sounds on Air

Bekijk de volledige Folkcanon der Lage Landen

Alle gerelateerde artikelen zijn ➸hier te vinden

De Groningse Ede Staal kon natuurlijk niet ontbreken.

Doar bluit mien eerappellaand

De verwachting dat Het het nog nooit zo donker west – topper in verschillende regionale hit­lijsten – ook in de canon zou belanden, blijkt ongegrond. Doar bluit mien eerappellaand (1984) zegt veel meer over het liedvermogen van Ede Staal. De Groninger bard schreef het lied in zeer korte tijd om het aardappelmeelconcern AVEBE als sponsor te strikken voor zijn eerste lp Mien toentje. 

Video ingesloten

Lees nog eens het eerder gepubliceerde artikel over Ede Staal.

Luister op 30 december vanaf 20 uur naar New Folk Sounds on Air

Bekijk de volledige Folkcanon der Lage Landen

Alle gerelateerde artikelen zijn ➸hier te vinden

We tellen af naar die uitzending en beginnen bij het liedje dat het vaakst genoemd is als kandidaat voor de folkcanon.

Kaap’ren Varen

Dat dit lied in de canon is opgenomen betwist eigenlijk niemand. Vreemd blijft wel dat het pas met Fungus in 1973 tot de Nederlandse hitlijst doordrong. Edmond de Coussemaker tekende dit Frans-Vlaamse lied uit Duinkerken immers al in 1856 op in zijn beroemde standaardwerk “Chants populaire des Flamands de France”.

Video ingesloten

Lees nog eens het eerder gepubliceerde artikel over Fungus.

Luister op 30 december vanaf 20 uur naar New Folk Sounds on Air

Bekijk de volledige Folkcanon der Lage Landen

Alle gerelateerde artikelen zijn ➸hier te vinden

Video ingesloten

Wat het is
(geen catalogusnummer, ibobakker@gmail.com)

Ibo Bakker is een zanger/gitarist en kunstenaar, die fantasievolle Nederlandstalige liederen brengt. In 2001 nam hij met de Alibi’s de cd Cocagne op, die ook in New Folk Sounds de verdiende aandacht kreeg. Ook was Ibo betrokken bij de Cornelis Vreeswijk hommage-cd Leg twijgen op mijn graf, waarop hij twee nummers zong. Nu is Ibo ijzersterk terug met Wat het is, een cd in eigen beheer, prachtig vormgegeven met tekeningen van hemzelf. Tien nummers telt de cd, allen van eigen hand. De liedjes lijken zich elders af te spelen. Gewone dingen worden ongewoon en vreemde dingen vanzelfsprekend. Een flinke groep muzikanten verleent medewerking aan de cd. Vaste begeleiders Sander Huiberts (contrabas) en Sietse van Gorkom (viool) zijn natuurlijk van de partij. Laatstgenoemde arrangeerde tevens een flink deel van de nummers. Daarnaast hoor je Sybren van Doesum (trompet, bugel), Signe Tollefsen (zang), Kobi Arditti (trombone), en nog meer strijkers en koperblazers. Maar er is ook een nummer waarop Ibo alleen op gitaar te horen is. Volop variatie dus. De combinatie tussen poëtisch getinte teksten en geïnspireerde, ademende muziek is onweerstaanbaar. Tegenwoordig verschijnen de mooiste dingen in eigen beheer.

Video ingesloten

Verlange
(eigen uitgave, www.joshol.com)

Anderhalf jaar geleden verscheen de debuutcd van Jos Hol, Onderhuids. De schijf viel op door het uitstekende productiewerk en de musici die hem omringden. Ook deze keer weet de Limburger zich gesteund door kwaliteitsmuzikanten zoals BJ Baartmans en Mike Roelofs. En ook nu krijgen de gastmuzikanten gelegenheid hun muzikale capaciteiten te tonen. Ondanks dat Hol de vijftig al lang is gepasseerd, blijkt hij verder gerijpt en pakt hij de zaken met meer durf aan. Opnieuw vallen zijn unieke stem en zangstijl op, maar die haarzuivere stem klinkt nog krachtiger. Zijn Noordlimburgs dialect is goed te volgen. Toch zijn voor de taaltwijfelaars de teksten – in het Nederlands – meegeleverd. Veel liedjes verhalen over intermenselijke relaties. Ze hebben diepgang en zijn soms humoristisch. In Hônger zet de zanger je zelfs op het verkeerde been. Andere liedjes gaan over ouder worden maar nodigen vooral uit om na te denken over dat proces. Zoals in Alzheimer light en Kölse (knikkeren) waarin herinneringen een belangrijke rol spelen. Ut dinkende hert rust op een gedicht van Etty Hillesum. De wending is – behalve in een Limburgse – ook in een Nederlandse versie meegeleverd. Hol klinkt oprecht, soms stevig maar ook ontroerend en steeds met voortreffelijke teksten op uitstekende muziek.

Wanneer je aan liefhebbers vraagt wat een toonaangevende plaat is binnen de geschiedenis van de Nederlandse folk dan vallen meestal de namen Wolverlei en Fungus. Niet alleen omdat ze hun sporen meer dan verdiend hebben, maar ongetwijfeld ook omdat het twee van de meest succesvolle groepen waren. Wanneer je de vraag anders stelt, bijvoorbeeld: wat is de meest bijzondere plaat uit de geschiedenis van de Nederfolk, dan valt verdacht vaak de naam van de groep Chimera. Er verschijnt een soort insiders lachje en, ik heb het meerdere malen meegemaakt, de verteller raakt in vervoering als hij (want het zijn meestal hij-en die hier graag over praten) de schoonheid van Des duivels oorkussen beschrijft. Dat is nog eens andere koek, niets heldere gitaren en jagertjes die naar de wei gaan.

De muziek van Chimera is geheimzinnigheid, een beetje duister en mysterieus. Te gedurfd voor sommigen in de traditionele folkwereld, maar daar buiten vaak lovend ontvangen. Dit keer in het meesterwerk daarom aandacht voor de debuutlp van de groep Chimera: Des duivels oorkussen. Een plaat die een hele andere kant van de Nederlandse folk laat horen dan de meeste mensen kennen. Bas en Marry Verkade, het duo dat niet alleen aan de basis van Chimera stond, maar tot op de dag van vandaag een echtpaar vormt, vertellen uitgebreid het verhaal achter de band.

Het is de laatste avond van een werkweek in 1973. Bas en Marry spelen wat samen met bassist Ruud Schotting en in datzelfde jaar zorgen ze voor de muzikale omlijsting bij het kerstfeest. Bij het ingaan van het nieuwe jaar zijn ze een duo en dat niet alleen op het gebied van de muziek. Ze repeteren bij Marry thuis, repertoire van Engelse groepen als Gryphon en Pentangle, maar ook van de Eagles en C,S & N. De broer van Marry hoort het duo spelen en sluit zich al snel bij hen aan. Als trio kiezen ze al in een vroeg stadium voor de naam Chimera, naar het vliegende paard uit het sprookje Psyche van Couperus, waarin het dier symbool staat voor ‘inspiratie’. Het trio treedt een aantal keren met succes op in het voorprogramma van de hardrock groep van Ruud Schotting. Na het uiteenvallen van die band sluit Ruud zich aan bij Chimera, dat in een later stadium nog wordt uitgebreid met violist Kees Mook. Er wordt nog steeds Engelstalig gespeeld in jongerencentra en ze doen zelfs mee aan een aantal heuse talentenjachten.

Pas in 1977, na een optreden op een festival in Someren, komen de eerste contacten met de Nederlandse folkwereld. Het blijkt een verademing. Dit publiek heeft aandacht voor de groep op het podium, iets wat ze van de optredens in de jongerencentra niet helemaal gewend waren. Hun eigen muzikale belangstelling gaat inmiddels van symfonische groepen als Genesis tot aan de Franse helden van Malicorne. Ze trekken zich niets aan van de tijd waarin een lied is gemaakt; muziek is een expressiemiddel waarin ieder van de groep zijn ei kwijt kan. De nummers rijpen dan ook voornamelijk op het podium en langzaamaan raken de Engelse nummers meer naar de achtergrond en wordt het repertoire Nederlandstalig. Job Zomer, van het befaamde Stoof-label, hoort de groep spelen en biedt ze aan om samen een lp op te nemen. Zomer geeft de groep alle ruimte, ze mogen de muziek naar eigen inzicht en ideeën opnemen. Het resultaat wordt de debuut lp Des duivels oorkussen.

Des duivels oorkussen
Bas Verkade ontwerpt de hoes voor de lp en weet de muziek van de groep uitstekend te verbeelden. Het lijkt een stilleven uit het lied Daphne, waarin deze dochter van de riviergod Peneios op de vlucht is voor de geilheid van Apollo. Ze wordt gered door de godin van de maagdelijkheid, Diana, die haar in een laurierboom verandert. Met dit lied onderscheidt Chimera zich al direct van de andere Neder­landse folkgroepen uit die tijd. Worden in onder andere de Scandinavische landen al sinds jaar en dag de goden bezongen, in Nederland is dat een zelden voorkomend thema. Deze traditional gaat hand in hand met liederen uit het Antwerps liedboek, een gedicht van J.H. Schaper uit de laat negentiende eeuw, een dans uit de vroege barok en het meer dan acht minuten durende Warris (dat overigens eens is gebruikt in een Belgische documentaire).

Volgens Bas Verkade een goed voorbeeld van hoe Chimera te werk ging. Wisselende tempo’s, een gedragen melodie en experimenteel gebruik van akoestische instrumenten. Een nummer duurt zolang het duurt en hoeft niet binnen de gebruikelijke 3-4 minuten afgewerkt te worden. Opvallend is dat, ondanks de diversiteit van de gebruikte bronnen, de lp een eenheid uitstraalt. Het ‘eigen’ geluid staat voorop en de gekozen liederen worden in dat ‘eigen’ kader geplaatst, in plaats van andersom.

De reacties op de lp zijn zeer positief en de groep gaat vol enthousiasme verder. Omdat de verschillende muzikanten elkaar goed kennen en op dezelfde golflengte zitten is, zoals Bas Verkade het benoemt, ‘de kurk van de fles’. Het plezier in arrangeren is groot en het blijkt ze goed af te gaan. Binnen korte tijd is er zoveel nieuw materiaal ontstaan dat er al snel een tweede lp wordt uitgegeven die de titel Obstakel zal krijgen. Bas Verkade: “Obstakel was voor ons een logisch vervolg en het verschil met Des duivels oorkussen is kleiner dan het lijkt. De sfeer is anders, door het gebruik van synthesizers en doordat drummer Hans de Lange zich bij de groep had gevoegd. We wilden loskomen van het traditionelere geluid en deden dat op Obstakel in twee fases. De eerste kant was folkrock en de B-kant gebruikten we om alle grenzen van onze creativiteit te verkennen.” Niet alleen de muziek verandert, de band wil ook meer eigentijdse teksten gaan gebruiken. Zo krijgen ze toestemming om een gedicht van Bertus Aafjes te bewerken en stoppen ze veel tijd in het schrijven van eigen teksten. Deze eigen pennenvruchten zijn echter niet op tijd klaar voor de plaat en zijn eigenlijk bedoeld voor de derde lp, die er uiteindelijk nooit is gekomen.

Mary Verkade 1979

De post-lp-jaren
Eigenlijk gaat de groep dan een beetje aan zijn eigen succes ten onder. De optredens blijven binnenstromen, vooral uit het oosten van het land en vanuit Duitsland is de vraag naar de band groot. Ze zijn echter geen beroepsmuzikanten en Bas en Marry zitten ook met twee jonge kinderen die opgevoed en onderhouden moeten worden. Zo wordt er in plaats van een internationale tour de moeilijke keuze gemaakt om op het hoogtepunt van het succes de verantwoordelijkheid te nemen voor het gezin. Zodoende wordt het optreden op Rotterdam Folk in 1982 tevens het afscheidsconcert.

Toch blijft het vuur altijd een beetje smeulen. De oude kern van de band, Marry, Bas, Koos en Ruud blijven zelf teksten schrijven en tussen 1986 en 1995 optreden met Nederlandse luistermuziek. Koos blijkt in 1995 MS te hebben en de groep besluit voor de tweede maal te stoppen. Bas is zich steeds meer gaan toeleggen op het schilderen en tot aan 2007 wordt er weinig aan de muziek gedaan. Nu, ongeveer een jaar geleden, is Chimera als trio weer opgestaan. Marry en Bas spelen dit keer samen met hun oudste zoon Marijn en naar eigen zeggen is de chemie weer compleet.

Een chemie die, tot hun grote verbazing, tot aan de dag van vandaag mensen weet aan te spreken. Bas: “Door de dubbelcd Dutch rare folk kwamen we erachter dat er veel liefhebbers zijn van onze muziek, iets wat we ons nooit hebben gerealiseerd. We konden het ons gewoon niet voorstellen dat zelfs nu mensen onze muziek, die toch uit de jaren tachtig is, nog zo mooi vinden. Maar de reacties die we krijgen bewijzen toch het tegendeel. Het zou heel leuk zijn als we de lp’s vanaf de mastertapes zouden mogen remixen en opnieuw uitbrengen. Vooral Obstakel zouden we graag onder handen nemen. Eigenlijk hadden we kort na het verschijnen van die lp al ideeën over hoe de plaat anders zou kunnen. Het is voor ons echt heel leuk te horen dat mensen onze platen grijs hebben gedraaid, eigenlijk is dat het doel dat we altijd voor ogen hebben gehad; mensen te raken met onze muziek en wellicht een gevoel van geluk en plezier meegeven. Nu we weer als Chimera het land in willen trekken hopen we ook een brug te kunnen slaan naar een jong publiek. Wat goed was willen we koesteren, maar niet daarin blijven hangen.”

Wie weet is Chimera dus binnenkort weer bij u in de buurt op het podium te bewonderen en laten we Bas Verkade bijvallen in zijn wens om vanaf de mastertapes de platen opnieuw te mogen uitgeven en mixen. Heren platenbonzen, de bal ligt bij u.

Vanaf deze zomer on-line: www.chimera.nu voor meer informatie over de groep.

Op basverkade.exto.nl vindt u een overzicht van het schilderwerk van Bas Verkade.

Discografie:
Des duivels oorkussen (Stoof MU 7463)
Obstakel (Stoof MU 7483)

© Dit artikel verscheen in de serie Het meesterwerk in New Folk Sounds 118 (augustus/september 2008) en wordt in het kader van de folkcanon opnieuw gepubliceerd.

In februari 2007 kocht de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag een bijzonder handschrift aan. Het Gruuthuse-handschrift kwam rond 1400 in Brugge tot stand en is vooral bekend van Egidius, waer bestu bleven?, een tekst die velen kennen uit de Nederlandse literatuurles op de middelbare school. Dat Egidius niet een gedicht, maar een lied is, is bij veel minder mensen bekend.

Hans Memling: Altaardrieluik Zegenende Christus met musicerende engelen, Antwerpen, Kon. Museum voor de Schone Kunsten (deel van het rechterluik)

Aangezien de enige volledige uitgave al weer stamt uit de 19e eeuw is het niet vreemd dat het onderzoek beperkt is gebleven. Met de inhoud van de codex heeft het in ieder geval niets te maken, alle kenners zijn het er over eens dat het één van de belangrijkste literaire bronnen uit de Middelnederlandse overlevering is. Tot voor kort was het werk in bezit van een privé-verzamelaar en dat maakte het onderzoek er niet makkelijker op.

Toen bekend werd dat het handschrift opgekocht was door de KB in Den Haag zorgde dit voor wat beroering in Vlaanderen, omdat velen vonden dat het toch in België, liefst in Brugge, thuishoorde. Er werden zelfs kamervragen over gesteld. Maar inmiddels wordt er door literatuurwetenschapper Herman Brinkman en musicologe Ike de Loos gewerkt aan een nieuwe uitgave en staat er een volledige versie op de website van de KB en die bereikbaarheid lijkt ook in Vlaanderen het grootste leed te verzachten.

Het handschrift
Het volledige handschrift bestaat uit drie delen op perkament geschreven teksten. Het volledige werk werd in 1849 uitgegeven en die publicatie staat thans bekend als de ‘uitgave Carton’. Het eerste deel bevat gebeden, het derde deel een aantal gedichten. Het tweede, en meest uitvoerige deel, is een verzameling van 147 liederen voorzien van één-stemmige melodieën in een zogenaamde streepjesnotatie, waarover later meer. Zijn deel één en drie vooral van geestelijke aard, de liederen hebben grotendeels een wereldlijk karakter. In 1966 verzorgde de neerlandicus K. Heeroma, met behulp van de musicoloog C. Lindenburg, een uitgave van het tweede deel. Hierin werd voor het eerst ook de muziek geïnterpreteerd en Heeroma schreef een uitgebreide inleiding waarin hij een zeer omstreden theorie over de auteursvraag poneerde.

In de gedichten werden twee namen gevonden van dichters die tenminste die teksten hadden geschreven, namelijk Jan van Hulst en Jan Moritoen. Heeroma zag in de teksten onderling genoeg filologische consistentie om te concluderen dat de twee dichters alle teksten geschreven moesten hebben. De liederen uit het tweede deel schreef hij volledig toe aan Jan Moritoen en hij wist zelfs een biografische context van diens leven te reconstrueren op grond van de teksten. De kritiek op deze speculatieve werkwijze was genadeloos. Heeroma heeft zich in de jaren erna nog verdedigd, maar raakte verbitterd aangezien hij altijd heeft volgehouden dat zijn theorie juist was.

Literatuurweten­schapper Frits van Oostrum vermoedt dat de consternatie rond de uitgave bijgedragen heeft aan het gebrek aan onderzoek naar de liederen. De vakgenoten hadden het lange tijd helemaal gehad met Gruuthuse. Dezelfde van Oostrum heeft toch als eerste het stof van Heeroma’s theorie geblazen. Of Jan Moritoen de schrijver van de liederen is houdt hij in het midden. Hij ziet toch wel genoeg consistentie binnen de teksten dat hij toch tenminste een kleine kring van bekenden vermoedt waarbinnen de liederen ontstaan zijn. Ook Ike de Loos geeft aan dat het huidige onderzoek uitgaat van een min of meer homogeen corpus, voortgebracht door een kring mensen die een redelijke muziekkennis bezaten. Ze benoemt het expliciet als een verzameling kunstliederen van een hoog artistiek niveau en geen eenvou­dige volksliedjes.

Egidius

De teksten
Wie de teksten voor het eerst bestudeert is al snel verbaasd over de enorme rijke poëzie. Een belangrijk thema dat door de liederen heenloopt is de hoofse liefde. Zoals gebruikelijk in die tijd is het de man die de vrouw ­aanspreekt, en de liederen zijn dan ook gericht aan diverse vrouwen; Niete, Violette, Liegaert, Mergriete of Marie. De middel­eeuwse hofmakerij is hier in essentie terug te vinden. O, Mergriete, geft mi danc!, smeekt de schrijver in lied 13. Maar ook wordt de geliefde soms indirect aangesproken, zoals in het prachtige Alouette, voghel clein.

De erotiek binnen de teksten is soms dubbelzinnig, maar even vaak zeer direct. Zo beschrijft de ik-persoon in het satirische lied Ic sach een scuerduere open staen vrij ­plastisch het vrijend paar dat hij bespiedt. Veel poëtischer zijn de beschrijvingen van het bespelen van een muziekinstrument als metafoor voor de liefdesdaad, zoals bijvoorbeeld in De vedele es van so zoeten aert.

De thematiek doet soms veel moderner aan als er persoonlijke emoties bezongen worden. Opvallend wat dat betreft zijn enkele liederen die gaan over het wegvallen van een goede vriend, Egidius. In de satire, die ook ruim aanwezig is, moet vooral de geestelijkheid het ontgelden, aangezien die in de teksten meer dan eens op seksuele uitspattingen worden betrapt.

Een bijzondere plek in het liedboek heeft het Kerelslied, waarin de Ruters in stevige bewoordingen afgeven op de Kerels. Dit spotlied wordt meestal uitgelegd als een afzetten van de burgerij tegen de boerenpummels of nieuwkomers. Of de adel ten opzichte van de lagere standen. Maar ook is het lied uitgelegd als historielied, waarin de boerenopstand tegen de graaf van Marde als onderwerp diende. Hoe dan ook, de harde manier waarop de satire verwoord wordt kent in de Middelnederlandse literatuur zijn gelijke niet.

Capelaen van Hoedelem

Uitvoeringen
De muzikale kant van het Gruuthuse-handschrift was altijd vrij onbekend. Mogelijk is dat de belangrijkste reden dat de liederen ook nu nog veel minder zijn uitgevoerd dan andere middeleeuwse of vroegmoderne liedboeken. Tot voor kort was het handschrift zoals gezegd in privé-bezit en de eerste uitgave waarin ook de muziek behandeld werd kwam pas in 1966. In de genoemde uitgave van Heeroma werden ook de melodieën geïnterpreteerd door de musicoloog Lindenburg. Op de problemen rond de interpretatie ga ik nog in.

De eerste keer dat de liederen serieus werden uitgevoerd was door het baanbrekende gezelschap binnen de oude muziek: Studio Laren. Zij brachten enkele singles met Gruuthuse-liederen uit en in 1977 een lp, waarop één plaatkant in het teken van het liedboek stond. De plaat is moeilijk te verkrijgen en helaas nooit op cd uitgebracht. Maar de uitvoeringen van het Kerelslied en De Capelaen van Hoedelem hebben de standaard gezet. Wellicht omdat Studio Laren opereerde in een periode dat de Oude Muziek als eigen richting opkwam zetten ze een geluid neer dat zich duidelijk distantieert van de academische uitvoeringspraktijk, en veel meer klinkt als volksmuziek.

Na Studio Laren blijft het stil tot 1992. In dat jaar brengt Paul Rans een cd uit die geheel in het teken van Gruuthuse staat. Ondanks de Rum-achtergrond staat Rans toch iets meer in de traditie van de oude muziek-praktijk zoals die inmiddels gegroeid is. Na deze uitgaven zijn er nog enkele losse liederen uitgebracht, bijvoorbeeld in sterk academische stijl, door Camarata Trajectina. Maar die uitvoeringen halen het toch niet bij die van Studio Laren of Paul Rans.

Uitvoeringen van echte folkgroepen zijn helaas schaars. Een belangrijk probleem is volgens Paul Rans dat folkartiesten de teksten bij voorkeur moderniseren. Je verliest dan toch veel van de schoonheid en het kan zelfs wat banaal gaan klinken. Het bekendste voorbeeld van een folk-uitvoering is wellicht het Kerelslied door Kadril. Hoe mooi hun meerstemmig gezongen versie ook is, het is toch wel wat lieflijk voor de harde sarcastische tekst. Ultreya nam voor de Stichting Oude Muziek Brabant een versie op van De Capelaen van Hoedelem. De grotendeels acapella-versie doet denken aan Lais, vooral door het samenspel van de verschillende zangpartijen. Rum heeft onder de titel ‘Kerelslied’ nog een reactie geschreven waarin ze het perspectief van de ruiters die op de kerels neerkijken, omdraaien.

Musicologische aspecten
Nu het handschrift in bezit is van de Koninklijke Bibliotheek wordt er gewerkt aan een nieuwe uitgave. Voor de musicologische kant van het project doet Ike de Loos uitgebreid onderzoek naar de muziek van de liederen en interpreteert de melodieën zodat ze uitgevoerd kunnen worden. Fala Musica en Paul Rans voerden al enkele liederen in de transcriptie van Ike de Loos uit.

In het handschrift is de melodie genoteerd in de streepjesnotatie. Buiten de toonhoogten op de notenbalk is er niets aangegeven. Dus de frasering van de melodie, de ritmiek en de toonladder zijn hierdoor onbekend. Nu weet men dat de meeste melodieën in die tijd een Dorische toonladder hadden. Maar dat zal vast niet voor alle melodieën opgaan, en welke horen dan in een andere toonladder gezongen te worden? De ritmiek was destijds redelijk eenvoudig, ook dat is af te leiden uit meer gedetailleerde notaties uit die tijd.

Het grootste probleem bij de interpretatie is echter dat de melodieën los boven de tekst genoteerd zijn. Dit werpt allerlei lastige vragen op, aangezien niet bekend is welke noten bij welke woorden horen. Het uitgangspunt is uiteraard het schema waarin de tekst geschreven is. Ook waren dergelijke liederen meestal niet melismatisch, wat wil zeggen dat elke lettergreep één noot heeft. Problematisch wordt het vervolgens wanneer blijkt dat er, na verdeling van de noten over de tekst, noten teveel zijn.

Rond dit vraagstuk bestaan verschillende theorieën. De extra noten kunnen namelijk instrumentaal bedoeld zijn. Lindenburg geloofde hier niet in, zodat hij de noten verdeelde en dus toch uitkwam bij melismatisch gezongen lettergrepen. Paul Rans deelt die visie. Hij wijst erop dat de in­strumentatie in de late Middeleeuwen eigenlijk altijd een spel van improvisatie was. Een uitgeschreven introductie lijkt dan ook niet te passen in de geest van die tijd.

Toch was er kritiek op deze zienswijze. Kees Vellekoop gaat er in zijn artikel, in het boek Een zoet akkoord van Frank Willaert, bijvoorbeeld vanuit dat een dubbel streepje in de bewuste notatie vaak het einde van een frase aanduidt. Hij neemt een vergelijkbaar lied uit een Duits handschrift waarin na de dubbele noten ook verticale strepen staan. In dit lied zijn meer muzikale frasen dan dat er tekstzinnen zijn. Als hij dit principe op een aantal Gruuthuse-liederen toepast lijkt het alsof de puzzelstukjes op zijn plek vallen. Binnen deze visie blijkt de loop van de melodie en het eindigen op de grondtoon soms beter te kloppen. Uit de dan ontstane frasen moet vervolgens een keuze gemaakt worden welke frasen bij de tekst horen en welke ‘overblijven’.

Ook Ike de Loos legt de link naar Duitse handschriften. In haar uitwerkingen houdt ze er ook rekening mee dat er binnen de melodieën kleine tekstloze motieven staan die bedoeld zijn als intro of overgang tussen verschillende strofen. Of dit gezongen of instrumentale motieven zijn laat zij in het midden. Het zijn lastige afwegingen, waarbij vermoedelijk nooit één principe star mag worden doorgevoerd, zoals Lindenburg in de editie Heeroma deed. Ook al benadrukt Paul Rans dat Lindeburg een belangrijke stap heeft gezet door als eerste de liederen de interpreteren, was hij het toch ook niet helemaal eens met diens transcripties. Uiteindelijk gaat Rans uit van eigen transcripties en beschouwt de tekst als de belangrijkste basis voor zijn interpretatie.

Een minder nijpend probleem is de instrumentatie van de liederen. De muziek staat vooral in dienst van de tekst en melodie. En zou dus heel goed ook in de tijd zelf met verschillende vormen van begeleiding uitgevoerd kunnen zijn. Als het beeld van een kleine kring van liefhebbers klopt dan was er wellicht geen vaste begeleiding. Diverse schrijvers schetsen het beeld van een open omgeving waarin de zanger wordt aangevuld met de muzikanten en instrumenten die op het moment aanwezig zijn. Het instrument waar we in de eerste plaats aan moeten denken is de vedel, een strijkinstrument dat in de 14e eeuw veel werd gebruikt ter begeleiding van liederen.

Kerelslied

Alhoewel we de liederen uit het Gruuthuse-handboek moeten plaatsen in de sociale context van de Brugse stedelijke elite hoeft het zeker niet opgevat te worden als vroegmoderne klassieke muziek die we nu met een hofcultuur zouden associëren. Naast de hoofse liefde komen ook meer algemene wereldlijke thema’s aan bod. En de liederen waarin persoonlijke emoties voorbijkomen doen moderner aan. Tegenwoordig zouden we de schrijver van liederen met zulke uiteenlopende emoties en persoonlijke visies een singer-songwriter noemen. Dat het liedboek voor folkgroepen een rijke bron kan zijn staat voor mij als een paal boven water. Dat slechts weinigen het nog ontdekt hebben heeft meer te maken met de onbekendheid. Maar nu de liederen integraal op internet staan is het bereikbaar voor iedere muzikant.

Literatuur:
- Heeroma, K. mmv. C.H.W. Lindenburg, Liederen en gedichten uit het Gruuthuse-handschrift, Leiden, 1966.
- Oostrom, F.P. van, ‘Heeroma, Gruuthuse en de grenzen van het vak’. In: Literatuur 5 (1988), p. 260-268. Amsterdam, 1992.
- Willaert F. ea., Een zoet akkoord; Middeleeuwse lyriek in de Lage Landen, Amsterdam, 1992.

Discografie:
- Studio Laren Speelt ­liedjes uit: Een schoon liedekens, 1977.
- Paul Rans Ensemble Gruuthuse-liederen, 1992.
- Camerata Trajectina Pacxken van Minnen,1992.
- Kadril Kerelslied op: Pays, 2003.
- Ultreya De Capelaen van Hoedelem op: Galentijn (Stichting Oude Muziek Brabant), 2006.

© Dit artikel verscheen eerder in New Folk Sounds 117 (juni/juli 2008)  en wordt in het kader van de folkcanon opnieuw gepubliceerd.