(BOEK: ISBN 978-90-79180-19-6)

Marius de Boer stond in 1987 aan de wieg van de groep Reboelje. Nadat de Friese folkpunkers in 2003 stopten ging De Boer verder als solomuzikant onder de naam Mariusz. Later kwamen daar ‘De Muzikanten’ bij. Steeds schreef hij liedteksten. Ter gelegenheid van zijn 25-jarig liedschrijversjubileum èn zijn vijftigste verjaardag gaf hij een liedboek uit. Geen verzameling, maar een bloemlezing. ‘Rymsels om mysels te treasten’ noemt hij zijn teksten. Wie echter goed leest (en het Fries enigszins begrijpt) ontdekt daarin vooral overdenkingen, levenswijsheden en visies die veel meer zijn dan losse flodders. Natuurlijk zijn er de bekende èn sterke nummers uit de Reboeljetijd: Merkeman en Tunnel fan it ljocht, het gelegenheidslied Wûnslân (jou it kleur) en Marije Maria, dat intussen uitgroeide tot één van de bekendste Friese liederen. Maar ook het nieuwere werk uit de Mariusz-periode is vertegenwoordigd. Tegelijk met het boek gaf Mariusz een single uit met dezelfde titel. De tekst daarvan is eveneens in het boek opgenomen. Het is een van de vijftig geselecteerde teksten waaruit een diepzinnige en eigen benadering van zaken blijkt. Wazig op de achtergrond afgedrukte foto’s versterken de sfeer en benadrukken zijn overpeinzingen. Met zo’n inhoud en uitvoering mag die bundel met ‘rijmsels’ van mij gewoon dichtbundel heten.

In april 1967 treurde Duitsland om Konrad Adenauer. De dood van de bondskanselier was het enige onderwerp op de radio en verder klonk er slechts treurmuziek. Voor Manfred Bartmann (1952) was dat echter de gelegenheid te ontsnappen aan de Duitse radiosleur. Hij ontdekte Radio Veronica en Radio Caroline. Daar klonk totaal andere muziek. In de ogen van de gevestigde Duitse luisteraars was die echter verre van netjes. “Men noemde dat ‘Hottentottenmuziek’ en dat was heel erg slecht”, vertelt Bartmann nu vol ironie. “Het zou de ondergang van het Avondland betekenen.” Voor tiener Manfred was de ontdekking van die andere muziek echter beslissend voor het verdere verloop van zijn leven.

<p>Foto's :H.Sardehaii</p>

Hij voltooide het gymnasium, bekwaamde zich op de (Ierse) bouzouki, studeerde wiskunde in Göttingen, belandde daar in de folkgroep Lilienthal, stond enkele jaren als leraar voor de klas maar vond uiteindelijk toch zijn voldoening in de muziek.
De nieuwsgierige muzikant reist sinds 1983 de hele wereld af op zoek naar bijzondere muziekuitingen. Hij zocht en vond die in Marokko, Duitsland, Nederland, Botswana, Engeland, de Westelijke Sahara, Spanje en de Dominicaanse republiek. Bartmann registreerde daar allerlei muzikale vormen. Niet zoals Alan Lomax en Ate Doornbosch, die na een gesprek met de muzikant de opname startten, maar in de vorm van ‘in context recordings’ licht de muzieketnoloog toe. ”De muziek passeert, of ik er bij ben of niet. Dat maakt de muzikanten niet uit.”
In 1991 promoveerde Bartmann op het Beieren van de klokken in het Graafschap Bentheim, Denekamp en Oost-Friesland. Tegenwoordig is hij hoogleraar in de muzieketnologie aan de Universiteit van Salzburg.
Al meer dan veertig jaar is Manfred Bartmann ook zelf actief als muzikant. Pas nu verscheen zijn eerste eigen cd, Frisia Orientalis. Naast tien muziektracks puilt de schijf bijna uit van de gedigitaliseerde informatie. Er kan geen byte meer bij. Voor een overzichtelijk menu was geen plaats meer en daarom is het een beetje zoeken naar de toegang tot alle gegevens. Juist voor die situaties heeft Bill Gates gelukkig de Verkenner aan Windows toegevoegd.

Informatie
De kartonnen verpakking beschrijft de inhoud van de schijf slechts summier, want elke track heeft een digitale toelichting. Alle informatie is in PDF-files gevat, dus printen kan ook. Dat kost wel veel papier omdat de toelichtingen erg uitgebreid zijn. De vele kruisverwijzingen roepen soms de gedachte aan een overvloedige spaghettimaaltijd op, maar ook daarbij kun je na afloop zeggen dat je dan wel wat hebt gehad.
Omdat de informatie overweldigend is, dacht Bartmann met de lezer mee. Niet minder dan 27 pagina’s F(requently) A(sked) Q(uestion)s verlichten de weg in de informatiedoolhof. Verder is er een handvol schema’s toegevoegd die soms ook nog een link leggen met de folkhistorie.
De muziektracks zijn gebaseerd op verschillende ’stijlen’ (Afrikaanse, Perzische en Platduitse muziek). Voor elke soort is er ook nog een aparte inleiding. Maar de mooiste ontdekking in de digitale rijstebrijberg is een drietal podcasts (Sint Maartenliedjes, de rommelpot en het Midwinterluiden). Die audiotracks – in het Engels ingesproken door een van Bartmanns studenten – verklaren op heldere wijze zeer veel. Drie toegevoegde videofragmenten vormen nog een leuke illustratie en zoals het een wetenschappelijke publicatie betaamt, ontbreekt de – indrukwekkende – literatuurlijst niet.
De informatie is vooral in het Engels. Voor Bartmann was dat ooit een eyeopener: “Die taal heeft mij laten zien dat er meer bestaat dan die vervelende muziek die in mijn jeugd uit de radio kwam.”
Vrijwel alle muziektracks grijpen in elkaar. In de openingstrack mengt het Oostfries zich al meteen met Afrikaanse ritmes en in Midwinter bells beieren de midwinterklokken door de kinderrijmpjes heen. Dan wordt ook duidelijk waarom de toelichting spaghettivormen heeft.

Muziek

<p>foto's: H.Sardehaii</p>

Het zijn vooral trillende snaren die Bartmanns zang op de tien muziektracks begeleiden. Zijn craquelé-stem klinkt soms verpakt in etnische muziek. De etnomusicoloog hield zichzelf tot nu toe tegen om zijn zang te ontplooien. “Ik speelde in Liliënthal en andere bands op draailier en viool maar heb eigenlijk nooit echt gezongen. Hier in Salzburg ontdekte ik een vocal coach en stelde vast dat ik toch eigenlijk wel zou kunnen zingen. Dat was nieuw voor mij.”
De zanger begeleidt zichzelf op diverse gitaren, Ierse bouzouki en een scala van percussie-instrumenten. Zijn lerares Perzisch, Mehrenegar Rostami, ondersteunt hem op enkele tracks. Daarbij staat de santoor, een Arabisch-Perzisch hakkebord, centraal. Alles is ingenieus gemixt door technicus Bernie Rothauer, die er hier en daar ook nog akoestische effecten in mengde.
Op vier van de tien tracks speelt Sara Baartman (1789 – 1816) een grote rol. Handige jongens namen deze Khoisan-vrouw mee naar Europa en afficheerden haar – onder meer vanwege haar uitzonderlijke achterwerk – als de Hottentot-Venus. Manfred Bartmann “was als door de bliksem getroffen” toen hij oog in oog stond met de restanten van haar, jaren geleden in het Musée de l’Homme in Parijs. “Daar stond zomaar ‘mijn naam’ op die kist. Ik ben toen verder gaan zoeken. Ook over hoe haar muzikale omgeving geweest kan zijn.” Dat men haar ‘Hottentot’ noemde, versterkte zijn drang om verder te speuren. In zijn jeugd had hij immers naar ‘Hottentottenmuziek’ geluisterd.
De Baartman-tracks zijn niet alleen ingebed in Afrikaanse muziek. Perzische muziekelementen begeleiden twee klaagzangen voor Sara Baartman. Zelfs Jacqui McShee van Pentangle speelt nog een rol in Sara’s story.
Op vrijwel iedere track klinkt Engels naast Oostfries. Manfred groeide op met dat dialect in Norden. Verheerlijking van het Platduits staat hem echter tegen. “Jonge mensen spreken het niet omdat de verkrampte inspanningen de taal te redden, hen tegenstaat. Omdat moraliserende taalridders steeds met de vinger wijzen.” Zijn opvattingen tegen die overtrokken dialectofilie laat hij in Untouchable Low German duidelijk blijken.
Het lied Als ik wegging, van Klaus Groth, sluit de cd af met een deur die duidelijk dichtslaat.
Frisia Orientalis is een unieke combinatie van bijzondere muziek en heel veel informatie. “Ja.” verklaart Manfred Bartmann: “In de wetenschap moet je publiceren. Maar dan wel iets waar je zelf plezier aan beleeft.”

CD:        Manfred Bartmann: Frisia Orientalis (Ôbaxé Music)

Internet: www.myspace.com/manfredbartmann
             www.obaxe-music.com

Video ingesloten

Verlange
(eigen uitgave, www.joshol.com)

Anderhalf jaar geleden verscheen de debuutcd van Jos Hol, Onderhuids. De schijf viel op door het uitstekende productiewerk en de musici die hem omringden. Ook deze keer weet de Limburger zich gesteund door kwaliteitsmuzikanten zoals BJ Baartmans en Mike Roelofs. En ook nu krijgen de gastmuzikanten gelegenheid hun muzikale capaciteiten te tonen. Ondanks dat Hol de vijftig al lang is gepasseerd, blijkt hij verder gerijpt en pakt hij de zaken met meer durf aan. Opnieuw vallen zijn unieke stem en zangstijl op, maar die haarzuivere stem klinkt nog krachtiger. Zijn Noordlimburgs dialect is goed te volgen. Toch zijn voor de taaltwijfelaars de teksten – in het Nederlands – meegeleverd. Veel liedjes verhalen over intermenselijke relaties. Ze hebben diepgang en zijn soms humoristisch. In Hônger zet de zanger je zelfs op het verkeerde been. Andere liedjes gaan over ouder worden maar nodigen vooral uit om na te denken over dat proces. Zoals in Alzheimer light en Kölse (knikkeren) waarin herinneringen een belangrijke rol spelen. Ut dinkende hert rust op een gedicht van Etty Hillesum. De wending is – behalve in een Limburgse – ook in een Nederlandse versie meegeleverd. Hol klinkt oprecht, soms stevig maar ook ontroerend en steeds met voortreffelijke teksten op uitstekende muziek.

Vandiekomsa bewijst dat folk van deze tijd is. Zonder internet was de Brabantse groep er niet eens geweest. Het elektronisch netwerk bracht studentenbegeleider Hein Augustijn (1974), beroepsmuzikant David Cornelissen (1977) en rijksambtenaar Ramon de Louw (1974) samen. Het trio speelt traditioneel klinkende muziek, voorzien van eigentijdse teksten. Vooral in het Brabants.

Foto: Karen Lustenhouwer

Hein Augustijn plaatste vier jaar geleden een oproep op Folkforum om een groep te starten met Brabantse en Vlaamse volksmuziek. Volgens Hein een beetje uit sentimentele overwegingen: “Ik kan mij van vroeger herinneren dat ik voor de platenspeler van ons Pa en ons Ma zat. In mijn handen platen van de Veulpoepers en zo, Gerard van Maasakkers en af en toe Dommelvolk. Daar hadden ze dan niet zoveel van. Dus ja, dat was normaal eigenlijk. Ik heb zelf niet eind jaren zeventig die folkbloei meegemaakt. Later heb ik dat toch meegekregen en dat blijft zitten.” Ramon zag het berichtje op internet en moest meteen aan David denken. “Ik kende hem via familie en van concerten van We-nun Henk. Ik dacht dat als die twee bij elkaar zouden komen er dan een heleboel andere mensen interesse zouden hebben.” David wilde wel muziek maken met Hein. Er speelde ook nog kort een accordeonist mee maar die vertrok na een half jaar.

De muziek

Uiteindelijk ontstond er toch weer een trio. Ramon leek het wel aardig om teksten te schrijven. Toen hij, volgens David, eenmaal met teksten kwam, was het ook wel leuk dat hij die zelf ging zingen. Ramon speelt ook bodhran. Hein mist door een ongeluk enkele vingers maar heeft zich een geheel eigen gitaartechniek bijgebracht. Op de cd, die het trio in juni uitbracht, speelde hij op enkele nummers ook nog een basgitaarpartij in. David speelt banjo en mandoline. Vooral die twee instrumenten bepalen het eigen geluid van Vandiekomsa. De muziek nijgt zelden naar iets wat op bluegrass lijkt. Volgens David is dat ook niet de inspiratiebron. “Ik vind het volksmuziek. Volksmuziek met een ‘v’. Het klinkt misschien iets traditioneler dan we eigenlijk zijn. Sommige nummers hebben ook wel een poppy kantje.”

Van Hein hoeft de muziek niet in een hokje. “Als artiest mag je ook eigenlijk best zeggen: ‘Dit is wat we zijn’. Of dat in een bepaald plaatje past, is niet zo relevant. Ik probeer dingen zo mooi mogelijk te maken.” Ramon vindt het goed dat de muziek moeilijk te plaatsen is. “Mensen proberen dat toch wel. We roeien met de riemen die we hebben.” Hij spiegelt zich een beetje aan Katastroof uit Antwerpen. “Die doen gewoon wat ze leuk vinden en denken niet te veel dat ze een bepaalde vorm moeten uitstralen. Ze zoeken bij een optreden wel nummers die een beetje bij elkaar passen zodat het niet te rommelig wordt, maar voor de rest…”

Vandiekomsa startte met traditionele liedjes van Gerard van Maasakkers, de Veulpoepers, Rum en Fluitekruid. Later werden dat vooral eigen teksten en muziek. Enkele traditionele instrumentaaltjes, zoals De aspergesteker, staan nog steeds op het repertoire.

Tussen de liedjes klinkt af en toe een gepimpte klassieker. “Ons pa zong Het lied van de gruwelijke moord te Raamsdonk,” zegt Hein. “Ik ken de tekst van Harry Franken. Ik heb zijn boek erbij gepakt maar heb de melodie van ons Pa. Die zong dat zo. Dat is een tekst gewoon in het ABN. Ik heb me de vrijheid gepermitteerd om er twee zinnen aan toe te voegen uit mijn eigen ervaring. Omdat ik werk bij de Rechtenfaculteit moest er een rechter in voorkomen. En als je een rechter hebt dan is de schout ook altijd welkom.”

Foto: Karen Lustenhouwer

Van te voren staat niet vast of een lied op het repertoire komt. “Als je met creatieve dingen bezig bent”, zegt Hein, “is het leuk als je daar gewoon een beetje souplesse in blijft houden. Ook in het gebruik van dialect. Het is fijn als je iets doet wat mooi klinkt en past.”

De teksten

Hein is geen echte dialectspreker, maar vindt wel dat het dialect iets charmants heeft. “Het loopt en rolt lekker als je het zingt. Zeker als je een goede tekstschrijver hebt.” De meeste teksten schrijft Ramon. Hij groeide op met dialect, maar vindt het soms wel lastig. “Ik ben een beetje journalistiek opgevoed. Gedachtes op papier zetten, dat lukt me wel. Emoties op papier zetten en teksten waaruit een beeld moet voortkomen, waar je iets mee wilt, dat heb ik moeten leren. Met het gevoel dat het klopt. Niet te gekunsteld en niet te gezocht. Dat ze in je omgeving zeggen: ‘ja, zo zou ik dat ook zeggen’. Dat is het leukst. Je wilt in een tekst altijd iets zeggen of een gevoel neerzetten. De uitdrukking uit het dialect die daar het dichtst bij past pakken en verwerken. De juiste woorden die dat uitdrukken. Dat lukt in het dialect vaak veel beter dan in het Nederlands.”

Van David hoeft ook niet alles in het dialect. “Als er een heel mooi lied is, maar niet in het Brabants dan heb ik er niks op tegen.” Hij schreef het Nederlandstalige De wijvendans. Het lied is van alle tijden, maar heeft een wat seksistisch kantje. “In het algemeen zijn het juist vrouwen die het aanvragen,” zegt David. “Het is eigenlijk zo extreem. Alle clichés die mannen over vrouwen hebben, zijn er in verwerkt. Het komt wel eens voor dat mensen er niet zo blij mee zijn. Niet iedereen hoeft natuurlijk dezelfde humor te hebben als ik.” Opvallend is

Het lied van de kiepenboer dat een ballade-achtig karakter kent. Het lied beschrijft het wel en wee van een Brabantse boerenfamilie in de afgelopen tachtig jaar.

De liedjes komen volgens Ramon op verschillende manieren tot stand. “De makkelijkste, de eenvoudigste ontstaan toch gewoon onder de douche. Soms komen ook melodielijnen van Hein. Die geeft een aanzetje met een paar woorden en een sfeer en dan probeer ik daar iets mee. Dan is het natuurlijk heel eng om te zeggen: ‘ik heb dit tekstidee bij die sfeer’. Het voordeel is: Ik ben geen muzikant. Ik heb de andere twee hard nodig om er muziek van te maken. Meestal is het zo dat ik zeg ‘dit zou het couplet kunnen zijn. Wat voor geluid zou er bij passen?’ Daarna, als er muziek onder zit, kan ik weer verder. Het is dus een wisselwerking.”

De cd

Ramon woont in Tilburg en werkt in Den Haag. Hein woont en werkt in Utrecht en David woont in Tilburg, maar werkt ook veel in andere plaatsen. “We treffen elkaar eigenlijk alleen in het weekend,” zegt Ramon. Het plannen van repetities is dus geen eenvoudige zaak. Werken aan meer bekendheid is ook belangrijk vindt Hein. “We weten nu wie we zijn, maar de grootste uitdaging is toch wel een plek te vinden. Het hoeft niet Top of the Bill te zijn, maar we gaan aan de weg timmeren en promotie maken. Een cd’tje uit en de boer op.”

Die cd ligt er ondertussen. Uitgegeven in eigen beheer. Met hulp van vrienden werd het een professioneel product. Volgens Hein was het oorspronkelijk als een demo-cd bedoeld. “Maar er waren leuke opnames om erbij te houden. Dus hebben we er toch een cd van gemaakt met een mooi hoesje erbij. We hebben ervoor gekozen om onder Davids bezielende leiding de dingen live op te nemen. Daar is bijna niet aan gesleuteld. Dus elk nummer is zoals we gespeeld hebben.”

“Het is opgenomen op een zolderkamertje met zijn drieën,” vertelt David. “Gewoon zonder dat er daarna nog iets gemixt werd. Het geluid wel afgesteld, maar het is geen productie.” Er is volop variatie in tekst en muziek en de nummers klinken opvallend fris. Dat moet ook vindt Ramon. “Je wilt toch niet, dat mensen denken: ‘O, dat is precies hetzelfde wat al jaren geleden is gedaan’.”

We moeten het oude materiaal koesteren

Zo’n vijftig jaar geleden hoorde je regelmatig Limburgse zangers via de Hilversumse zenders. Frits Rademacher trad daarbij op de voorgrond. Rade-macher is ondertussen met zingen ge-stopt maar zijn Loeënde klokken en ‘t Huikske kregen nationale bekendheid. Mede dankzij Arbeidsvitaminen werd ook het alternatieve Limburgs volkslied, Wie sjoeën ós Limburg is, erg bekend. Vrijwel iedere Limburger kan het meezingen. Velen denken dat het een topper van Rademacher is. Weinigen weten dat het van Harry Bordon is; de streektaalzanger die door allerlei omstandigheden nooit echt aan de bak kwam. Onterecht vond de Stichting Luisterrijk Limburg en gaf een cd van de miskende zanger uit. Een goede zet. Want tegen veler verwachting in, werd de uitgave een succes.

© collectie Stg. Luisterrijk Limburg

Harry Bordon wordt op 14 september 1921 in Venlo geboren. Acht jaar later overlijdt zijn moeder. Vader Bordon kan de zorg voor het gezin (vier kinderen) niet aan en Harry wordt ondergebracht bij familie van zijn moeder in Maastricht. Nadat zijn vader hertrouwt, wordt de familie herenigd in Venlo. Harry heeft nog steeds moeite met het verlies van zijn moeder en ligt regelmatig met zijn stiefmoeder overhoop. Na ‘twaalf ambachten en dertien ongelukken’ komt Harry op achttienjarige leeftijd als knecht in een bakkerij in Geleen terecht. Hij werkt daar tot na de Tweede Wereldoorlog. Al in deze periode ontpopt Bordon zich als stand-up-comedian-avant-la-lettre die op tafels klimt om zijn sketches en moppen het publiek in te slingeren. Hij richt een eigen revuegezelschap op en blijkt zeer creatief in het schrijven van teksten. Volgens sommigen schudt hij die zonder meer uit zijn mouw.

Bordon treedt toe tot het Zuid-Nederlandse Ontspanningsgezelschap, de revue van Emile Feyten, die in Limburg volle zalen trekt. In 1949 ontstaat Wie sjoeën ós Limburg is; volgens overleving tijdens een nachtmis in Munstergeleen geschreven. Op de plaat gezet, bereikt het lied de rest van Nederland. Niet alleen bij de met Limburg verbonden KRO klinkt het uit de luidsprekers. Ook bij AVRO’s Arbeids-vitaminen passeert het lied regelmatig.

Begin jaren vijftig trekt Harry Bordon naar Amsterdam. Die eerste periode in de hoofdstad is niet zijn meest succesvolle. Hij treedt enige keren op in het cabaret Alcazar op het Thorbeckeplein maar komt er moeilijk aan de bak. Bordon trouwt met de Amsterdamse chansonnière Conny Renoir die hij nog kent uit de revue bij Emile Feyten. Conny heeft uit haar eerste relatie een dochter. Deze Jenneke Klarenbeek wordt later bekend als Jenny Arean.

Harry Bordon blijkt aan epilepsie te lijden en is depressief. Een keer nadat zijn auto is opengebroken, onderneemt hij een poging tot zelfdoding. Nadat hij is hersteld, trekt hij weer richting Limburg om in Weert aan te kloppen bij Johnny Hoes. Bordon biedt hem zijn liedjes aan. Op het Telstarlabel verschijnen in 1966 Es de miene gaon verdwiene en Mien moder d’r henj. Vooral in het laatste lied waarin hij de handen van zijn moeder beschrijft, blijkt duidelijk dat Harry’s moeder grote indruk op hem heeft gemaakt. Haar overlijden blijft voor hem een trauma.

De laatste jaren van zijn leven werkt Harry Bordon bij het Nederlands Blindenwezen in Amsterdam. In de jaren zeventig worden zijn epilepsieaanvallen heftiger. Daarnaast krijgt hij hartklachten. Op 3 november 1980 overlijdt Bordon aan een hartaanval en laat – voor zover bekend – 16 gezongen liedjes op geluidsdrager na. Zijn teksten op papier zijn helaas niet bewaard gebleven. Waarschijnlijk zijn die bij de eerder genoemde autokraak verdwenen.

In september 2003 gaf de Stichting Luisterrijk Limburg een cd uit met de zestien tracks van de zanger Harry Bordon. Rond de uitgave vonden allerlei activiteiten plaats. Zo zond de regionale Limburgse TV-zender L1 een Bordon-special uit. De opnames vonden plaats op het Vrijthof in Maastricht. Bekende Limburgse artiesten zoals Frans Pollux, Ivo Rosbeek, Emile Szarcovicz en Averegs verleenden medewerking. In de Limbo Top 10 staat het lied – al maanden hoog genoteerd. Tijd om eens te ‘kallen’ met Henk Hover, een druk baasje. Want behalve voorzitter van de Stichting Luisterrijk Limburg is hij programmamaker bij L1. Eerder bracht hij al een klankbeeld over Harry Bordon. ‘Daarbij bleek dat de opnamen vroeger zo goed van kwaliteit waren. De latere producties blijken veel minder. We moeten het oude materiaal koesteren’

Naast Hover speelt ook André Bloemen, dè verzamelaar van Limburgstalige muziek, een belangrijke rol. Hover: ‘Bloemen heeft een grote collectie Harry Bordon en dat wilde hij wel op cd uitbrengen.’ De tijden voor cd-uitgaves zijn moeilijk. Platenmaatschappijen bleken niet geïnteresseerd. ‘Dus hebben we het zelf maar gedaan met een aantal sponsors. Daarmee was de zaak financieel afgedekt.’ Zo werd met hulp van o.a. het VSB-fonds en de Provincie Limburg een eerste persing van 500 exemplaren uitgebracht. Marlstone, vooral bekend in het Limburgse streektaalcircuit, verzorgde de distributie. ‘En als je zoiets doet, dan ga je nadenken over zo’n project. Als de cd het goed doet dan komt er geld binnen. Dus moet je ook bedenken wat je daarmee doet. We verkopen veel meer dan we hadden verwacht. Dus staat er alweer een nieuw project op stapel. Wat het is, dat zeggen we nog niet. Maar het wordt zeker geen Frits Rademacher of Jo Erens. Want dat is er al, op cd.’

Hover heeft ook een brugfunctie: ‘L1 is de exclusieve partner van de Stichting Luisterrijk Limburg die het beschikbare materiaal mag uitgeven. Daarover hebben we duidelijke afspraken gemaakt. We kunnen grasduinen in de archieven. Er is ontzettend veel historisch materiaal beschikbaar; ook op 78 toeren platen.’ Bij de Regionale Omroep Zuid (en voorloper van L1) blijkt materiaal vanaf 1948 aanwezig. Een vrijwel onuitputtelijke bron voor liefhebbers van de Limburgse muziek. Ook de rest van Nederland gaat er weer van horen!

Lezen:
“BUUN” Jaarboek voor Venlo en Blerick met een bijdrage van Henk Hover
Luisteren:
Harry Bordon: ‘t Kapelke en alle andere liedjes (Marlstone CDL 2321)

Dit artikel verscheen eerder in New Folk Sounds 91, februari maart 2004 en wordt in het kader van de folkcanon opnieuw gepubliceerd.

Peetvader van de Brabantse volksmuziekheropleving

Waar liederen zijn is geen valsheid, geen haat, geen egoïsme en uitbuiting. Al bijna tweehonderd jaar oud is de in de volksmond overgeleverde uitspraak van de Duitse schrijver Johann Gottfried Seume (1763-1810): Wo man singt, da lasz dich ruhig nieder; Böse Menschen haben keine Lieder.

Zo eindigt Harrie Franken het voorwoord van zijn levenswerk, het voor de Brabantse volksmuziek onmisbaar geworden boek Liederen en dansen uit de Kempen, waarvan in 1978 de eerste en de tweede druk verschenen. Op 19 februari 2003 overleed de oud-schoolmeester aan een slepende ziekte op 64-jarige leeftijd. Op jonge leeftijd speelde hij viool, later werd hij zanger en multi-instrumentalist. In 1968 ving Franken aan met het verzamelen van liederen in zijn eigen Oost-Brabantse omgeving. Hij hield de oudere generatie veelvuldig de microfoon voor en grasduinde in ontelbare liederenschriften. Toen hij meer dan tweeduizend liederen verzameld had, was het tijd voor publicatie. In 1973 richtte Harrie Franken een muziekgroep op, om het repertoire ook zelf te kunnen uitvoeren: de familieband Ut Muziek, die hij tot aan zijn dood toe zou leiden. Volksmuziekgroep Ut Muziek is herhaaldelijk te horen en te zien geweest op radio en televisie. Voor Omroep Brabant verzorgde Harrie in de tachtiger jaren van de vorige eeuw jarenlang een wekelijkse rubriek rond het volkslied.

Andere initiatieven waar Harrie Franken bij betrokken was waren het volksdansorkest Het Kempisch Volksorkest, De Kempische Driekoningen (een gezelschap dat het aloude Driekoningenzingen in ere herstelde en in kerk en kroeg geld inzamelde voor ontwikkelingswerkers) en Het Patternaat van Jan Baptist, dat aansloot bij de anti-kernwapenbeweging. De naam van de laatstgenoemde groep verwijst naar ‘het patronaat’, een instelling die in voorbije tijden een beschermende functie had. Jan Baptist is Sint Jan de Doper, die de ‘veile macht van hoge heren met opgeheven hoofd trotseerde’.

In dit artikel komen twee muzikanten aan het woord, die zich geïnspireerd weten door het werk van Harrie Franken. Peter Koene is een oudgediende folkmuzikant, die al in 1969 een Nederlands-traditionele folkplaat vol zong en sindsdien steeds voor de volksmuziek een stevige plaats in zijn hart heeft opengehouden. Hans Hoosemans speelt in de ‘jonge’ Brabantse folkgroep Wè-nun Henk, die geïnspireerd door rootsmuziek op zoek ging naar de eigen wortels. Zij brachten ondertussen al drie cd’s op de markt. Hoe kijken beiden tegen de activiteiten die Harrie Franken ontplooide aan?

Peter Koene: ‘Ik ontmoette Harrie voor het eerst rond 1980, na de uitgave van zijn boek. Ik ging bij hem op bezoek om over zijn materiaal te praten en over zijn activiteiten met Ut Muziek. Voor mij was dat vergelijkbaar met wat Herman Dewit in België deed en ik vroeg mij verwonderd af, waarom Harrie en Ut Muziek niet veel meer aan de weg timmerden in Nederland. De folkrevival was in Nederland toen zo’n beetje op z’n hoogtepunt. Maar Harrie wilde het klein houden en hoofdzakelijk – eigenlijk vrijwel uitsluitend – opereren in zijn eigen omgeving. Dat typeerde Harrie meteen: het kleine, het kleinschalige, het geworteld zijn en willen blijven in zijn eigen streek, bij zijn eigen mensen. Dat Ut Muziek jaarlijks speelde in de Nachtmis in De Weebosch, was daar een voorbeeld van. De groepen van Harrie lieten zich zien en horen in De Kempen. Het onderzoekswerk wat hij deed was een waar monnikenwerk! Niet alleen het optekenen, maar ook het noteren van alle materiaal en vooral het catalogiseren, waarvoor hij een heel computersysteem had ontwikkeld, waaraan het Nederlands Volkslied-archief niet kon tippen.’

Hans Hoosemans: ‘Ik denk dat het werk Harrie Franken van niet te onderschatten waarde is voor de Kempische volksmuziek. Zijn boek is immers het énige echte liederenboek uit Brabant, wat zich wat mij betreft kan meten met de Vlaamse standaardwerken van De Coussemaeker, Bols etc. Wè-nun Henk heeft – met name voor de cd Bar – zijn liederenboek tamelijk intensief doorgenomen. Een aantal dingen is nooit het ideeënstadium te boven gekomen, maar Het Jong Soldaatje, De Vagebond en Zatte Katrijn zijn bewerkingen daaruit. Het achterliggende idee was wel een beetje om meer van het Brabantse repertoire uit te gaan, en minder van de Vlaamse dingen. Natuurlijk heeft hij meer gedaan dan dat boek. Ik weet – van toen ik nog in Diessen (Noord-Brabant) woonde – dat hij elke week een stukje in de streekkrant schreef over allerlei Brabantia. Maar indertijd was ik daar nog niet zo in geïnteresseerd.

Hij was natuurlijk ook een conservator, hij noteerde en legde het vast en dat is voor de buitenstaander nogal gauw droge kost. Ik denk niet dat hij een bepaald publiek voor zijn werk voor ogen had, maar het publiek dat hij er voornamelijk mee bereikte zit toch in de hogere leeftijdscategorie. En dat is jammer natuurlijk, want de échte waarde van het werk van Harrie Franken zit hem in de apostelen die er mee aan de haal gaan, het levend houden en verspreiden onder een nieuw publiek. Opvallend in dit kader is zijn werk met bijvoorbeeld het Kempisch Volksorkest, wat nogal, eh, archaïsch klinkt zeg maar, in vergelijking met de populairste en meest gewaardeerde gebruikers van zijn boek, Dommelvolk, die zich helemaal niks aantrokken van hoe dat nou eigenlijk geklonken zou moeten hebben, maar er wél een groot en nieuw publiek mee bereikten.’

Harrie Franken verdiepte zich jarenlang in het volkslied, met al zijn aspecten. Een aantal jaren werd hij door het provinciebestuur vrijgesteld, zodat hij meer tijd kon besteden aan zijn tijdrovend onderzoek. Zo bouwde hij, al doende, in vijfendertig jaar naast een ongelofelijk grote kennis ook een schat op aan volksliederen, die hij bij de mensen thuis opnam en daarna zorgvuldig documenteerde. Het werden uiteindelijk meer dan tienduizend volksliederen, die hij onder meer publiceerde in zijn vaak geroemde Liederen en Dansen uit de Kempen en in de twintig delen van de Kroniek van de Kempen – een gebonden bundeling van artikelen over de Kempische historie, eerder gepubliceerd in het weekblad Kempenland Info – waarvan hij medeoprichter was. Tientallen volksmuziekgroepen hebben vooral in de tachtiger jaren dankbaar uit die bron geput. Harrie Franken zal de geschiedenis ingaan als de grote bezieler en stimulator van de volksmuziek in zowel Noord-Brabant, als in de Belgische Kempen.

Peter Koene: ‘Wat ik ook bijzonder vond was, dat Harrie álles opnam en noteerde wat zijn zegslieden zongen. Dat was ik van het Volksliedarchief niet gewend, daar was men hoofdzakelijk geïnteresseerd in liederen met een lange, mondelinge geschiedenis. Straatliedjes, liedjes die ingingen op de actualiteit, op maatschappelijke strijd of op de politiek kwamen daar niet of nauwelijks aan de orde. Bij Harrie waren ze net zo belangrijk als al het andere materiaal. Dat was ook de reden dat Jaap Oudesluijs en ik hem opzochten: wij hadden plannen voor een boek over de geschiedenis van ‘het gewone volk’ aan de hand van liedjes. Harrie vertelde enthousiast over het materiaal van liedjesschrijver/uitgever Rombouts uit Roosendaal, dat hij reeds had verzameld en waarvan hij bij zegslieden nog de nodige melodieën had opgetekend. Bij een van mijn laatste bezoeken, een paar jaar geleden, meldde Harrie dat hij de biografie van Rombouts had opgeduikeld, in contact stond met een familielid – een kleinzoon of schoonzoon, dat weet ik niet meer – en dat hij op termijn een boek over Rombouts zou publiceren. Dat boek komt er, postuum, waarschijnlijk alsnog. Het boek van Jaap en mij is nooit gerealiseerd, maar materiaal dat we er voor verzamelden is wel gebruikt voor De klucht van Pierlala van de politieke theatergroep Proloog.’

Harrie was bovenal een Kempenaar. Hij droeg de Kempische mens een warm hart toe, maar ook de natuur in de Kempen heeft het een en ander aan hem te danken. Van de flora in de Kempen kon hij een kenner genoemd worden. Harrie besefte maar al te goed dat er in snel tempo veel plantensoorten verdwenen. Dat raakte hem diep. Zijn activiteiten in Het Patternaat van Jan Baptist en het Driekoningen Zingen in de Kempen lieten zien, dat hij zich ook sterk betrokken voelde bij vredesvraagstukken en bij de problemen in de derde wereld.

Peter Koene: ‘Harrie’s betrokkenheid bij zijn streek en zijn mensen bleek eens te meer, toen begin jaren ‘80 plannen bekend werden om bij Mol (net over de Belgische grens bij De Weebosch) een kernenergieopwerkingsfabriek te plaatsen. Er werden talloze demonstraties en manifestaties georganiseerd, waar ik als duo met Jaap – Trek en Doedel – en als lid van Werktuig of Proloog regelmatig van de partij was. Jan Smeets schreef voor die gelegenheden diverse liedjes, onder andere een bewerking van het door Harrie opgetekende lied De wereld vergaat, waarvan later bleek dat Harrie op hetzelfde idee gekomen was. En bewerkte hij ook een ander traditioneel lied, Dè kan nie bestaon. Met Ut Muziek, maar voornamelijk met Het Patternaat van Jan Baptist, dat wagenspelen opvoerde, was ook Harrie in de anti atoomenergie-, de anti kruisraketten- en de milieubeweging actief. Hiervan stamt ook het lied Zon, wind, water, dat Jaap en ik op het herdenkingsconcert, dat op vrijdag 13 juni van dit jaar plaatsvond in De Kattendans te Bergeijk, ten gehore hebben gebracht.’

Hans Hoosemans: ‘De herdenkingsavond was bijzonder gezellig. We hebben ons als Wè-nun Henk backstage uitermate met Dommelvolk vermaakt. We hebben nog wel wat interessante discussies gehad met een paar muzikanten over het grijze harengehalte, zowel op als voor het podium. Ik weet de line-up niet meer zo uit mijn hoofd, maar als je Wè-nun Henk wegdenkt, had het zo een affiche voor een folkfestival in 1978 kunnen zijn. Niks mis mee verder, maar als je nog eens tien jaar verder denkt, wat blijft er dan nog over? Zo’n avond zou een uitgelezen kans kunnen zijn om nieuwe dingen te doen, een nieuw publiek proberen te bereiken, schoolconcerten desnoods, hiphop versies van Genoveva van Brabant, weet ik veel. Begrijp me niet verkeerd, het was oké, goed dat het boek opnieuw uit is, goed dat daar aandacht aan wordt besteed.

Maar je wordt dan soms wel eens jaloers op onze omringende landen, waar traditionele, al dan niet bewerkte muziek een veel jonger publiek trekt. We hebben liever 17-jarige meisjes voor het podium dan 77-jarige, snap je? Het werk van Harrie verdient het aandacht te blijven krijgen van muzikanten. Misschien kan New FolkSounds een tribute-cd organiseren met een hoop jonge Nederlandse folkbandjes die werk van hem spelen?’

Er is intussen een stichting opgericht, die er zorg voor moet dragen dat het liedarchief van Harrie Franken zal blijven functioneren als bron, vraagbaak en wegwijzer voor iedereen die met het Nederlands volkslied is begaan: Stichting Brabants Volksliedarchief Harrie Franken. In het bestuur zitten onder andere zoon Karel Franken en Harrie’s vrouw Nel Franken.

Discografie:
Liederen en dansen uit de Kempen, deel 1 t/m 3 :
Ut Muziek mmv Gerard van Maasakkers – Kerst en Nieuwjaarsliederen
(Xilovox, XLP 300982, 1982) Ut Muziek – Verhalende liederen
(Xilovox, XLP 171083, 1983)
Ut Muziek – Feestliederen (Xilovox, XLP 011184, 1984)
Het Kempisch Volksorkest – Speelt ten dans (Xilovox, 240784, 1984)

Bovenstaande lp’s zijn allen verkrijgbaar op cd. Tevens is enkel op cd leverbaar:
Het Kempisch Volksorkest – Dansen (2000)

Te bestellen via: www.volksliedarchief.nl. Hier vind je ook een schat van informatie over het werk van Harrie Franken, alsook een grote hoeveelheid liederen, voorzien van notenschrift.

Dit artikel verscheen eerder in New Folk Sounds 91, februari maart 2004 en wordt in het kader van de folkcanon opnieuw gepubliceerd.

Voor wie het nog niet wist… we bouwen aan de Folkcanon der Lage Landen. Samen met andere folkliefhebbers! Inmiddels zijn er op de website en via Facebook heel wat reacties gekomen. Die hebben we samen met de lijstjes van de medewerkers van New Folk Sounds bijeengeharkt tot een lange lijst. Deze is nog onvolledig en aan discussie onderhevig. Maar dat is juist goed, zo komen we samen tot een consensus over een aantal gekoesterde meesterwerkjes die gebeiteld staan in de folktraditie van de Lage Landen. Hop naar de folkcanonpagina voor de lange lijst.

Geen Sail-evenement zonder schepen, maar ook niet zonder Shantykoor. Als straks in augustus de tall ships de haven van Amsterdam aandoen, zullen verschillende shantykoren het maritieme feest opluisteren. Want in het kielzog van de schoeners, clippers en barken worden ook zeemanskoren meegezogen. De nostalgie van de zeilzeevaart en de behoefte aan gezelligheid zorgen voor een opleving in de maritieme tak van ‘zangsport’. Shantykoren blijken zo een uitstekend alternatief voor het voetballen.

Sør Trekzak

Ontstaan
Toeval speelt vaak een rol bij het ontstaan van shantykoren. Joke Tjoelker uit Rottevalle (Fr.) weet dat: ‘Één keer per jaar organiseren we hier de “Sjong en Muzijkjoun”. In het dorpskrantje wordt dan een oproep geplaatst. Iedereen die muziek wil maken of iets wil zingen, kan daar terecht. In een minuut of tien mag iedereen zijn bijdrage leveren. Toen het voor de tweede keer gebeurde, heb ik wat mensen bij elkaar getrommeld. Er was al eens een koor geweest. De mensen zeiden wat leuk! Dat kunnen wij ook. Zo waren er een stuk of tien, twaalf mensen bij elkaar. Die wilden allemaal meedoen. Mijn man en wat anderen speelden trekharmonica. We zijn bij mij thuis een paar keer wezen oefenen. Ze waren allemaal razend enthousiast.’ Sindsdien treden “De Piipegaeltsje Sjongers” regelmatig op, ook ver buiten Rottevalle.
Ook Ulrum (Gr.) heeft een shantykoor. De Ollerommer Vlintboksems vervullen volgens Gerrit Mollema een soort streekfunctie: ‘We zijn in 1993 begonnen als vrienden onder elkaar. Ulrum is niet zo’n groot dorp. Het heeft, meen ik, 1.500 inwoners. Op zich is dat niet zoveel. Maar zangers pluk je dus ook niet zo van de straat. We zijn nu met 28 man. Allemaal uit de gemeente De Marne, dus niet alleen uit Ulrum maar ook uit Zoutkamp, Leens en Kloosterburen.’

Dat shantykoren aan de kust floreren, is begrijpelijk. Maar dat ze ver van zee ook populair zijn, lijkt merkwaardig. Joop Reijen van ‘Zingerij Dwarsgetuigd’ uit Nuenen (N-Br) vindt dat niet. De roep van het water blijkt ook daar de bindende factor: ‘Een aantal mannen in Nuenen heeft hun hart verpand aan de zee of in ieder geval daar een stuk verloren. Vier mensen die nog wel eens een zeiltocht of een boottocht maken, hebben in 1997 het idee opgevat: Waarom moeten die koren altijd in havenplaatsen liggen? Waarom kunnen wij hier ook niets doen? Dat blijkt een schot in de roos te zijn geweest. We waren bij de oprichting met 27 mensen. En nu hebben we een wachtlijst en 52 mensen.’

De meeste shantykoren bestaan uit mannen. Volgens Rensje Plantinga, één van de organisatoren van het Shantyfestival Workum, is dat begrijpelijk: ‘Het zijn allemaal mannen van rond de vijftig die er aan beginnen. Die zitten in de leeftijd dat ze niet meer bij de voetbal kunnen en toch willen ze wel iets met mannen onder mekaar. Dan ligt het zingen van dit soort liederen voor de hand.’
Volgens Joop Reijen klopt dat wel een beetje: ‘Gezelligheid is een absolute must. Maar bij voetbalwedstrijden hangt men waarschijnlijk nog wat langer aan de tap.’
‘De gemiddelde leeftijd van ons is zo rond de veertig’ weet Gerrit Mollema. Maar ook in Ulrum zijn mannen en gezelligheid belangrijke factoren.

Toch komen er steeds meer vrouwenkoren. Riekie van der Woude van “The Lady Pirates” uit Winschoten beaamt dat: ‘Wij zijn een echt vrouwenkoor en bestaan nu bijna een jaar. De gemiddelde leeftijd is zo’n 50 jaar. We hebben 34 leden en er zit nog steeds groei in.’ Het koor wil beslist geen mannen.
Rensje Plantinga denkt dat de vorming van vrouwelijke shantykoren een reactie is. Het viswijvenkoor “Grietje Sprot” is zo’n koor volgens haar: ‘Al die vrouwen komen van de IJsselmeerkust en hebben een workshop gedaan. Dat ze een koor zijn geworden, is zeker een reactie geweest op een koor alleen voor mannen.’

Festivals
Jaarlijks worden shantyfestivals georganiseerd. Plantinga: ‘Wij zijn nu zo’n twintig jaar bezig met het Shantyfestival in Workum. Het is ontstaan rond Liereliet. Een groep Friese muzikanten die mensen in de kroegen aan het zingen wilde krijgen. Nanne Kalma vormt daarin de spil. Het meezingen neemt binnen ons Shantyfestival een belangrijke plaats in.  Het tweede deel van de zaterdagavond is de sing around. Dan zingt iedereen een zeemanslied of shanty. Voorwaarde is dat je in je eigen taal zingt. Als wij bijvoorbeeld een groep uit Noorwegen hebben, dan moet die ook in het Noors zingen. Er bestaan niet alleen Engelstalige shanties. Vaak worden die in een belabberd soort Engels gezongen. Waarom niet liederen in je eigen taal want die zijn er genoeg?’

Piipegaeltsje Sjongers

De meeste shantykoren in Nederland en Duitsland zijn aangesloten bij de International Shanty and Seasong Association (ISSA). De vereniging, waarbij ruim 120 koren zijn aangesloten, organiseert jaarlijks verschillende festivals, onder andere in Winschoten. Gerrit Mollema: ‘Het festival speelt zich door de hele stad af. Je gaat daar eigenlijk pas na loting naar toe.’ Riekie van der Woude: ‘Er komen zo’n 25 koren uit Duitsland en Nederland. Daar doen wij nog niet aan mee. Dan moet je wel goed zijn. Wij zijn nog bezig ons te ontwikkelen.’

Het Shantyfestival in Workum is volgens Plantinga behoorlijk populair, maar toch kleinschalig: ‘We hebben een beperkt aantal plaatsen in het doopsgezinde kerkje van Workum. Er kunnen eigenlijk maar 100 man in. Maar het worden er altijd meer. De condens drupt dan van de ramen’. Het leukste is volgens Plantinga het meezingen: ‘Dat is ook het bijzondere aan dit festival. Als iemand in het Frans of Pools zingt, dan zing je dus het refrein in het Frans of Pools mee. De teksten staan op overheadvellen. Dat meezingen daar komen de mensen voor. Je ziet op zondagmorgen bijvoorbeeld mensen uit andere koren met video’s om op te nemen. Zodat ze daar zelf weer mee verder kunnen.’

Onderscheid
Ieder shantykoor wil zich onderscheiden. Sommige koren zoeken het in tot de verbeelding sprekende namen: De Magellan Singers, Rumor di Mare, Staende Tuygh, Loopend Tuyg, Zwalkers, Kaap Hoorn en Hornblower zijn enkele creatieve vondsten. En of ze bij Nacht En Ontij, in Westerstörm, Voor De Mast of Kantje Boord, als Roergangers en Raddraaiers, Barentszonen of  Nelson’s Blood zingen, de link met de zee is steeds aanwezig. Sommige koren zoals de Piipegaeltsje Sjongers, Sør Trekzak en zijn Piraten uit Muggebeet (Ov.) onderscheiden zich door het zingen in streekzaal. De Ollerommer Vlintboksems doen dat volgens Gerrit Mollema bewust: ‘Wij zingen in het Gronings omdat er hier in de regio heel goed Gronings gesproken wordt. Engels is overal al. Dus hebben we liedjes vertaald van het Duits en het Engels in het Gronings. We zingen wel enkele Engelse liedjes maar onze voorkeur gaat uit naar het Gronings.’

Zingerij Dwarsgetuigd beschouwt de shanty als werklied. Reijen: ‘Wij zijn bezig een stuk drama om de liederen heen te bouwen. We trachten de shanty uit te beelden. We zijn daar nog niet zo lang mee bezig, maar willen eigenlijk nog meer. We zingen veel in het Engels maar zijn op zoek naar anderstalige liederen; met name Noors of Deens. Daar is nog wel iets van over. Alleen is er natuurlijk wel een probleem met de uitspraak.’
Ook andere koren werken aan de betekenis. Tjoelker: Wij vinden dat shanties vooral werkliederen zijn die vroeger gezongen werden. Dat willen we zo houden. Wij laten de bewegingen er ook bij zien en dat heeft zijn charme. Er zijn van die grote koren die dan staan te zingen. Dat is zo koorachtig.’

Bij de Lady Pirates gaat het wel om het zingen. Riekie van der Woude: ‘We zingen nu al driestemmig en we proberen vierstemmig te zingen.’ Het koor zoekt het, net als Sør Trekzak, ook in de kleding. Van der Woude: ‘We treden op als echte piraten. We hebben allerhande soorten pakken gemaakt. In ieder geval niet normale kleren.’
De populariteit van de shantykoren valt af te meten aan de vele cd’s. Het Scheldeloodsenkoor,  dat al op vele plaatsen op de wereld is opgetreden, heeft er al negen. Andere koren hebben er nog geen. Populariteit blijkt ook uit de geografische verspreiding. Volgens Joke Tjoelker ‘heeft ieder dorp in Friesland een kerkkoor èn een shantykoor.’ Aan de groei van de shantykoren lijkt dus nog geen einde te komen. Maar toch is er sprake van concurrentie. Een nieuwe rage is in aantocht. Rensje Plantinga: ‘Het smartlappenkoor, dat is de nieuwe ontwikkeling’.

Piipegaeltsje Sjongers

Lezen:
James N.Healy: Irish ballads and Songs of the Sea (1967, ISBN 0 85342 074 2)
Stan Hugill: Zeemansliederen (Songs of the Sea), 1978, ISBN 90 228 19823)
Roy Palmer: The Oxford Book of Sea Songs (1988, ISBN 0 19 282155 5)

Luisteren:
Ollerommer Vlintboksems: Wie hôllen van Wiend (Lost Horizon, DPI96-10-101)
Piipegaeltsje Sjongers: Shanties en zeemansliederen (AMPS 9808)
Scheldeloodsenkoor: Stormy Weather (Eurosound, ES 47.344)
Sør Trekzak: Adieu to Mainuma (Eigen uitgave)
Liereliet: Van ‘t schip Batavia (Universe)
Paul Clayton: Whaling & sailing songs (Tradition TCD 1064)
Cabestan: Chants de marins; Tempête pour sortir…(Keltia, KMCD 58)
William Pint & Felicia Dale: Hearts of gold (Waterbug WBG 0008)

www.shanty.org
www.zeelandnet.nl/slk

© Dit artikel verscheen in New Folk Sounds 69, en wordt nu gepubliceerd in het kader van de folkcanon

Populair, zonder poeha

Het is al bijna 15 jaar* geleden dat Ede Staal op 44-jarige leeftijd overleed. Maar nog steeds is de zingende Groninger razend populair. Het lijkt wel of zijn bekendheid nog steeds groeit, vooral buiten die provincie. Waar dankt de zanger / schrijver zijn populariteit aan? Ook andere provincies kennen immers jong gestorven dialectzangers. Ad de Laat was 48 toen hij stierf in 1995. Hij wordt in Noord-Brabant nog steeds graag beluisterd, maar heeft bij lange na niet de status van Ede Staal bereikt. En Jo Erens was nog maar 27 toen hij in 1955 overleed. De zanger uit Sittard is in Limburg en daarbuiten nog steeds populair, maar valt blijkbaar minder op tussen de omvangrijke Limburgse muziekcultuur. Nee, Ede Staal spant echt de kroon.

Ede (Ulfert) Staal werd op 2 augustus 1941 in Warffum geboren, maar woonde zijn eerste levensjaren in Leens. Zijn vader was, toen Staal werd geboren, onderwijzer en lid van de NSB. Dat laatste heeft in Staal’s verdere ontwikkeling ongetwijfeld een rol gespeeld. Maar als echte Groninger heeft hij zich daarover nooit duidelijk uitgelaten. Als 10-jarige werd Staal lid van de dorpsfanfare in Leens. Het was dezelfde fanfare waarvan zijn grootvader eerder dirigent was. Staal speelde er trompet.

Na de HBS startte Ede Staal met een studie medicijnen aan de Rijksuniversiteit in Groningen. Maar hij veranderde van studierichting door zijn liefde voor talen. Na zijn studie Engels werd Staal leraar. Kort daarop begon hij ook met het schrijven van Engelse songs. In 1974 kwam er een single van hem uit bij Phonogram: I’m in the Blues. De commerciële platenwereld remde zijn creativiteit, vond Staal: ‘In zo’n muzikale legbatterij waar ik de grootste eieren moet leggen, kan ik niet werken.’ Die wereld hield Ede Staal dus snel voor gezien.

Staal noemde zichzelf een makelaar in woorden. Hij praktiseerde dat door naast zijn leraarschap wat bij te klussen en schreef enkele reclameteksten voor de STER. Ook bekwaamde hij zich in het Deens en het Oost-Fries en schreef liedjes onder het pseudoniem E. Paltrams (anagram voor smartlap).

Als streektaalzanger was Staal een laatbloeier. Pas in 1981 schreef hij zijn eerste lied in het Gronings. Niet lang daarna werd hij ontdekt door Engbert Gruben, radiopresentator bij Radio Noord. Kort daarna werd Mien toentje de herkenningsmelodie van een populair tuinprogramma bij de omroep. Staal werkte mee aan diverse programma’s van Radio Noord zoals Sloaperstil en Zuzooien op zundagmörn. Met Klaas Staal, drukker in Veendam, maar geen familie, richtte hij een eigen muzieklabel op. De naam van het label verwijst naar de bijnaam voor Groningers: Mollebone Music. Honderdduizenden lp’s en cd’s van Staal zijn onder die naam, binnen en buiten Groningen, verkocht.

Ede Staal heeft op verschillende plaatsen in Groningen als leraar gewerkt en gewoond. Op het laatst van zijn leven was hij leraar en decaan in Woldendorp. Staal was getrouwd met Sophie Theodora (Fieke) Spoel en had zes zoons. De jongste was drie maanden toen zijn vader overleed. Staal stierf op 22 juli 1986. In het jaar van zijn overlijden zou hij de K. ter Laanprijs ontvangen. De jury van deze cultuurprijs omschreef zijn liedjes als ‘stuk voor stuk juweeltjes van Groninger woordkunst’.

Kwalitatief is de eerste lp van Staal, die eigenlijk Ede Staal heet, maar Mien toentje wordt genoemd, nooit overtroffen. Vooral het deel waarin de live-opnamen van het Groninger liedjesfestival uit 1984 zijn te horen, is ijzersterk. Niet alle liedjes van Ede Staal zijn even krachtig. Maar tussen zijn aardigheidjes, die vaak grappiger zijn dan mooi, zoals Genoat, Mien Toentje en Wie schenken ons nog ain in, zitten liederen met draagkracht. In Het Hoogelaand beschrijft Staal simpel en poëtisch het landschap uit zijn jeugd. Het lied werd in 1998 gebruikt in de film De Poolse bruid van Karim Traïda. In verband met de vertoning van die film in het Verre Oosten, werd het lied ook in het Japans vertaald. In Doar bluit mien eerappellaand wordt niet alleen de botsing tussen oud en nieuw beschreven, maar ook die tussen de schoonheid van het land en het landbouwproduct. Het twijde perron is een generatieloze wel- en weebeschrijving. Waarschijnlijk zullen slechts Groningers die de situatie op het hoofdstation in Stad kennen, de diepere betekenis doorgronden. Maar ook niet-Groningers ervaren de schoonheid van de melodie. Het het nog nooit zo donker west staat bovenaan de hitlijst in Groningen. In Credo-mien bestoan plaatst Ede Staal zijn leven in een kader. Uit die rake openbaring blijkt dat voor een duidelijk beeld niet veel woorden nodig zijn. Staal schreef het lied op het moment dat zijn long al door kanker was aangetast.

In 1996 werd, ter herdenking van het tienjarig verscheiden van de Groninger zanger, een dubbel-cd uitgegeven. Ondanks de goede bedoelingen op de ‘flaptekst’ van Staalkenner en streektaalfunctionaris Siemon Reker (hij sleept er nota bene Vergilius bij) om de release te vergoeilijken, brengt beluistering vooral een desillusie. De beide cd’s Hear my song en As’t boeten störmt geven, dat is waar, een goed beeld van Ede Staal als werkend zanger / schrijver. De cd’s laten ook zijn spelerijen met het Deens en het Oost-Fries horen. Maar in technisch opzicht zijn de schijven slecht. Toch bevestigen deze ‘apocrieve’ cd’s de artistieke kwaliteit van de kritische schepper. Staal had dit materiaal immers zelf nooit uitgegeven.

Ede Staal wordt in beschouwingen met velen vergeleken. Als cultfiguur met Elvis Presley, als songschrijver met George Moustaki, maar ook met Neil Young. De meesten identificeren hem echter met Jaques Brel. Maar iedere vergelijking gaat mank. Staal combineerde waarschijnlijk talenten die bij Presley, Moustaki, Young en Brel manifest waren. Maar Ede Staal presenteerde zijn talent in alle eenvoud en dekte dat vooral af met nuchterheid.

Staal woonde onder meer in Leens, Nieuw Scheemda, Nieuw Statenzijl, Kibbelgaarn en Delfzijl. Wie de kaart van Groningen bekijkt, ziet dat de plaatsen door de hele provincie verspreid liggen. En overal sprak hij het dialect van die streek. Ook bij het zingen bleek zijn Gronings een soort overkoepelende streektaal. Dat verklaart voor een deel de populariteit van Staal in Groningen en het verschil met bijvoorbeeld Ad de Laat in Brabant, die in het Nisselroois bleef zingen en met Jo Erens. Die was en bleef een Zuid-Limburger al kreeg hij indertijd bekendheid in de rest van het land.

De stem van Staal is een spiegel van Groningen: ruw, maar met van die leuke draaiertjes. Alsof de dalgrond uit de veenkolonieën die ruige klei-kluit veerkracht geeft. Die typische stem past bij zijn donkere liederen. Het is de stem die de Groningers meer eigenwaarde heeft gegeven.

Dit jaar* worden er een tentoonstelling, een boek, een monument en diverse muzikale happenings aan de liedkunstenaar gewijd. Zelf zou de bonkige, maar tegelijk charmante Groninger al deze activiteiten ongetwijfeld hebben verfoeid. Ede Staal was immers het prototype van de Groninger. Geen poeha en gezemel, kortaf, sober, schuchter, maar ook een beetje zelfbeklag: ‘…‘t Geluk van joen jeugd goa je loater pas zain, dus aiglieks bin je altied te loat…’.
Wat Ede Staal vooral aanspreekt bij zijn luisteraars, zijn deze filosofietjes en natuurlijk zijn melancholieke muzikaliteit. Vooral niet-Groningers ontdekken dat. Aan de populariteitsgroei van Ede Staal is dan ook nog steeds geen einde gekomen.

Luisteren:
Mien toentje (Mollebone Music, CDEKS 1284, 1984)
As vaaier woorden (Mollebone Music, CDEKS 1086, 1986)
Zuzooien op zundagmörn (Mollebone Music, CDEKS 1293-1/2/3, 1993)
Hear my song / as’t boeten störmt (Mollebone Music, CDEKS 1096-1/2,1996)

Lezen:
Diverse Groningers: Ode aan Ede, herinneringen aan Ede Staal (2000)

Kijken:
Zo moutve t holden (VIDEO, Gent produkties, Delfzijl)
Tentoonstelling Ode aan Ede, Borg Verhildersum Leens, geopend tot 26 november 2000.*

* © Dit artikel verscheen in New Folk Sounds 71, oktober/november 2000 en wordt nu gepubliceerd in het kader van de folkcanon

De heropleving van het Nederlandse volkslied eind jaren zeventig van de vorige eeuw vond vooral plaats in Friesland, Limburg en Brabant. Veel groepen waren min of meer lokaal gericht, waarbij een uitnodiging om eens elders in het land te spelen als een welkome afwisseling werd begroet. Slechts weinig groepen slaagden erin zowel qua organisatie als wat betreft muzikaal niveau een professionele aanpak te realiseren. Een groep die dat zeker wel lukte was Dommelvolk.

De groep werd in 1976 opgericht door Jaap Oudesluis (gitaar, mandoline) en Bert Spin (accordeon). Zij kregen al snel versterking van Ad van Genechten (zang, gitaar). Gedrieën vulden zij één kant van de lp Dommelbeschuit. De andere zijde werd gevuld door de groep Crackerhash, die voor de -gelegenheid traditioneel Nederlands repertoire had verzameld. Oudesluis vertrok en zette zijn muzikale ambitie voort in de politieke muziekgroep Werktuig. Zijn plaats werd ingenomen door Steef Custers (viool), die ervaring had opgedaan in de groep Mangrove. Op Ptazzie (stamppot), de eerste volwaardige lp van Dommelvolk, zien we de drie heren geschaard rondom de keukentafel. Als gastmuzikant speelt Jitze Kopinga (contrabas) mee, die ook actief is (tot op de dag van vandaag) in Folkcorn. Hij zal als vast lid van Dommelvolk gaan fungeren.

In die bezetting wordt gewerkt aan het repertoire dat op de lp Nr. 100 terecht zal komen. Een van de sterkste punten van Dommelvolk is de podiumpresentatie, waarbij humor een onontbeerlijk wapen is. De vrolijke noot krijgt ook meer en meer zijn beslag in de liederen en melodieën die gespeeld worden. Om diepgravende teksten heeft Dommelvolk nooit bekend gestaan. De verdieping zit meer in de aanpak. Door bepaalde simpele dingen over te accentueren, werkt het ofwel vertederend, ofwel op de lachspieren. Daarbij komt dat Ad van Genechten een charismatische zanger is, die door de drie andere groepsleden ijzersterk met vocale harmonieën wordt ondersteund.

De eerste twee platen (anderhalf eigenlijk) werden uitgebracht bij Universe. Ontevreden-heid over de samenwerking deed Dommelvolk beslissen een eigen stichting en platenlabel op te richten onder de naam St. Anna Produkties. Bij het zien van het logo van het platenlabel wordt de humor van de groep je in een oogopslag duidelijk: de engel met de deegrol in handen geeft precies weer hoe in de volksliedjes door de hoofdpersonen gelaveerd dient te worden. Van devote aanbidding tot het oppassen voor boze reacties. Het zal overigens het enige project onder vlag van de stichting St. Anna blijken te zijn.

De titel van de lp, Nr. 100, verwijst natuurlijk naar het kleinste kamertje, waar een mens nog enigszins tot zichzelf kan komen. De voorkant van de hoes geeft de indruk dat je vanaf een ouderwetse poepdoos met hartvormige uitsparing in de deur, een blik kunt werpen op de veranderende, moderne wereld. Ongeveer de helft van de teksten heeft ook ‘het gemakken’ als onderwerp. In Dundunne gaat het inderdaad over hele dunne slappe kak, maar in de ondertoon van het lied valt kritiek te ontwaren op de ‘grote stad’ Den Bosch, waar je zelfs om te mogen schijten nog moet betalen. En wordt in het kort een typering gegeven van de dorpeling, die zich in de stad geen houding weet te geven.

Ook in het lied Den Bosch vind je een dergelijke mengeling van opkijken tegen de grote stad en het min of meer belachelijk maken van de stadsmentaliteit. Als de hoofdpersoon van het lied thuis aan z’n moeder vertelt dat hij is opgepakt door de politie van Den Bosch omdat hij in het openbaar zijn grote boodschap heeft gedaan, zegt zij dat de stadsmensen te fatsoenlijk en geleerd zijn om te moeten poepen. Om met tevredenheid vast te stellen dat zij tot in lengte van dagen van plan is het te blijven doen. In andere liederen op de lp wordt door een boer de pastoor zijn kont gekust, schiet een jager met hagel op de kont van een boer omdat hij die voor een wild varken aanziet en spat de door de boer ingebrachte prop uit het gat van de ‘aan de diarree staande’ os.

Voor de broodnodige afwisseling zijn er ook twee subtiele liefdesgeschiedenissen opgenomen. In De jager praten moeder en dochter over de mogelijke gevolgen van een vrijage en in Het koopmanszoontje doodt de rijke vader de arme dienstmaagd waar zijn zoon verliefd op is. Als deze vervolgens van verdriet sterft, slaat de vader de hand aan zichzelf. Een bijzondere verrassing is dan nog het door van Genechten gecomponeerde instrumentaaltje Achter de gebreide broek/Ik wil mijn fiets terug, dat van uitzonderlijke kwaliteit is. Voor het sluitstuk van de lp, Holadijee, werd de hulp ingeroepen van de blaaskapel Sint Anna uit Best. De spontaniteit die uit deze opname naar voren komt zorgt ervoor dat je met een glimlach de arm van de draaitafel terug ziet gaan naar de beginstand.

Op cd is Nr. 100 niet verkrijgbaar. Wel bracht Clipsound in 1993 een verzamel-cd uit van Dommelvolk onder de titel Brabantse volksmuziek vol. 1. Daarop staan tien van de dertien tracks van Nr. 100 (maar ontbreken essentiële nummers zoals het zojuist genoemde instrumentaaltje en het lied Den Bosch), aangevuld met materiaal van de vierde en laatste Dommelvolk lp Van m’n Kempenland. Op die plaat had de humor zoveel de overhand gekregen, dat het liedmateriaal eronder zuchtte. Niet lang daarna zette Dommelvolk een punt achter de carrière, moe van het vele reizen en optreden. Om begin 2000 voorzichtig de draad weer op te pikken en alleen nog te spelen voor het plezier. Dat lijkt me een uitstekend criterium.

© Dit artikel verscheen in de serie Het meesterwerk in New Folk Sounds 100, augustus/septermber 2005 en wordt nu gepubliceerd in het kader van de folkcanon

Voorgedragen Nedersaksisch en teksten gedragen door muziek. Dat was de kern van het tweede “Reurfestival” op zaterdag 5 maart in Emmen. Overdag stroomde de Bibliotheek in Emmen vol met schrijvers, dichters, muzikanten en publiek uit noordoost Nederland.
Buisman & Zo uit Steenwijk speelde er humorvolle countryfolk. Zanger-gitarist Karst Berkenbosch uit Stellingwerf (het Nedersaksische sprekende deel van Friesland) bracht op cabareteske wijze actuele taalproblemen naar voren. Arnold Veeman zocht het vooral in aangename popsongs en ook Tweede Kamerlid Sabine Uitslag liet haar liefde voor de pop in een enkel lied blijken. Harry Niehof mocht – rond de uitreiking van de streektaalprijs – diverse keren het toneel op. Ook ‘on stage’ blijkt de liedschrijvende Groninger uitstekend uit de voeten te kunnen met zijn liedjes en voortreffelijk gitaarwerk.
De cd/dvd-streektaalprijs van het Dagblad van het Noorden ging deze keer aan de neus voorbij van de genomineerde zangers, Arnold Veeman, Harry Niehof en Bert Hadders. De film Wiede leegte met daipte van de cineast Anton Tiktak bleek de winnaar. In de soundtrack van deze indrukwekkende film over het ‘verdwijnende’ Oldambt valt wel de zanger en meester-liedjesschrijver Hans van der Lijke te beluisteren.
Bij de dichters maakte vooral Jan Glas met directe en verkeerde-beenpoëzie indruk. Maar ook Marga Kool imponeerde met haar treffende poëtische beelden. Niet voor niets koos Lianne Abeln op haar 3cd-box (de dag ervoor in Groningen gepresenteerd) drie teksten van deze Drentse dichteres.

’s Avonds was het de beurt aan zingende artiesten in het theater de Muzeval. De Oostfriese liedjesschrijver, zanger en gitarist Otto Groote verrichtte de muzikale aftrap. Met zijn kompanen

Matthias Malcher (gitaar) en Ralf Strotmann (basgitaar) zette de muzikant een volgende stap op weg naar de verovering van het Nederlandse publiek. Met zijn aangename stem, aansprekende Platduitse (Nedersaksische) teksten op prettig klinkende folk bleek hij voor velen dé verrassing van het festival.
Ook Bert Hadders met zijn Nozems moest aan de bak “aans blieft t giroblaauw bie mie rood”. Martin Korthuis trad aan met al zijn begeleiders. Zowel in kwaliteit en in omvang groeit deze band. Violiste Esther Goethart blijkt daarbij een geweldige aanwinst. Verder bleken ook Erwin Nijhoff, Erik Harteveld en zijn bluesband, het Friese Van Wieren en Martijje met haar Dre(ntse ja)zz het publiek behoorlijk te vermaken.
Het festival werd vroeg in de zondagmorgen afgesloten, maar pas nadat Boh Foi Toch met veel Achterhoekse uptempo nummers het resterende publiek had platgespeeld.

Een contradictie: een nuchtere Zeeuw die valt voor een thema-cd over het carnaval in Maastricht. Dat kan. Het project De Boonte störm, straatcarnaval Maastricht van, hoe kan het anders, Limburger Bart Vonk is een eye-opener. Misschien zou de kennis over het carnaval wel in de eindtermen van het CKV (Culturele en Kunstzinnige Vorming) in het Middelbare Onderwijs opgenomen moeten worden met daarbij de genoemde cd met uitvoerig boekwerkje van Vonk als verplichte lesstof. Leren ze gelijk weer wat van de Nederlandse liedcultuur…

© Foto's: Peter Valckx

Bart Vonk is etnomusicoloog. Dat zijn meestal van die wetenschappers die muziek en klanken uit verre exotische oorden bestuderen, maar Vonk kwam er achter dat je het ook dicht bij huis kunt zoeken. “Ik ben een verwoed carnavalsvierder en heb muziekwetenschappen gestudeerd. Op een bepaald moment realiseerde ik me dat het carnaval en dan in het bijzonder dat in het door mij gekende Maastricht wel een uitzonderlijk fenomeen is. Ik besloot wat onderzoekjes te doen, maar nog niet met de gedachte er iets mee te doen in de vorm van een uitgave.”

Vonk construeerde een, zoals hij het zelf noemt, ‘Bob de Bouwerhelm’. Een helm waarboven op onopvallend een goede kwaliteitsmicrofoon was verborgen. Daarmee liep hij door de straten tijdens het carnavalsdagen in de Zuid-Limburgse hoofdstad. “Ik nam een veelheid aan geluiden en muziek op. Uit die kakofonie die ik zo op straat registreerde selecteerde ik een aantal hele mooie fragmenten. Die liet ik horen tijdens een van mijn radioprogramma’s. Ook toen was nog niet duidelijk dat ze ooit op cd zouden verschijnen.”

Vonk werkt als samensteller van radioprogramma’s voor de VPRO en de Concertzender. Langzamerhand groeide het idee om toch iets meer te doen met het door hem verzamelde werk. Daarbij had hij zich al wel een beeld gevormd van hoe een en ander er dan uit moest komen te zien. “Ik wilde een uitgave die er gewoon ook mooi uitzag en waardevol was. De cd werd gevuld met de muziek die ik opgenomen had, aangevuld met materiaal dat ik via onderzoek uit archieven heb kunnen terugvinden. Daarbij wilde ik een dik boekwerkje met een heleboel foto’s ter illustratie van het verhaal. En dat verhaal zou dan gaan over de geschiedenis van het carnaval. Een stukje algemeen, maar hoofdzakelijk toegespitst op het gebeuren in Maastricht.”

© Peter Valckx

Hij bood het concept aan bij uitgever Music & Words die tot zijn grote verbazing enthousiast reageerde. Uiteindelijk resulteerde het in De boonte störm, een met harde kaft in digipack uitgegeven cd met een 96 pagina’s tellend boekwerkje, inclusief vele unieke en historische foto’s. Alle teksten van de liedjes op de cd zijn in het boekje opgenomen met verwijzing naar herkomst, vindplaats en uitvoerende, en zijn in een historisch kader geplaatst. Vonk besteedt 25 pagina’s aan de geschiedenis van het carnaval, die hij op zeer boeiende, pakkende wijze vertelt. Naarmate het verhaal dichter bij het heden komt is het meer doorspekt met anekdotes en lezenswaardige informatie.

Een historisch kader
In dit verhaal schrijft Vonk dat in het hedendaagse carnaval drie elementen terugkomen die al in de oudheid aanwezig waren: het omkeren van de slaaf-meesterrol, het kronen van een schertskoning (Prins Carnaval) en het rondrijden van een (narren)schip. In Mesopotamië werd 2600 jaar geleden al een vijfdaags lentefeest gehouden. Op kleitabletten is een tijdelijk tot koning gekroonde slaaf op een pronkschip te zien. De slaaf belandt later op de brandstapel. Ook bij Grieken en Romeinen is een soortgelijk feest beschreven. Bij laatstgenoemden werd de wereld tijdens de zevendaagse Saturnaliafeesten op z’n kop gezet. Slaven verkleedden zich als meesters en bespotten hun meerderen. Deze droegen maskers om aan de hoon van hun lijfeigenen te ontkomen.

De katholieke kerk heeft deze volkse feesten lang trachten te verbieden. Het zich te buiten gaan aan drank en losbandig gedrag was een doorn in het oog van de geestelijke leiders. Pas met de Synode van Benevento in 1091 werd een officiële vastentijd van veertig dagen vastgelegd en het lentefeest min of meer gedoogd als laatste verzetje voordat de broekriem moest worden aangehaald. Uit die tijd stamt ook de huidige naam voor deze christelijke versie van het feest: carnaval. Het is ofwel afgeleid van ‘carne vale’ (afscheid van het vlees) of van ‘carrus navalis’ (scheepskar), waarmee de relatie naar het narrenfeest is gelegd.

Door de Reformatie en het Protestantisme kwam carnaval weer onder vuur en werd het van de officiële kalender afgevoerd, om voorlopig een ondergronds bestaan te leiden. De heropleving in de lage landen begon in het Rijnland, waar na de terugtrekking van Napoleon in 1814 de vrijheidsdrang werd gekoppeld aan romantiek en pracht en praal. In navolging van Goethes Italienische Reise blikte men naar het Venetiaanse Commedia dell’arte en nam daar elementen van over. Voor het eerst werd de raad van elf ingevoerd met aan het hoofd Prins Carnaval.

Genoemde vorm veroverde ook Limburg en de zuidelijke provincies van de Nederlanden. In 1840 beleefde Maastricht haar eerste carnavalsoptocht. Deze vond plaats onder leiding van de stichting Momus, genoemd naar de Griekse god van zottigheid en bespotting. Een van de elf (!) verordeningen die de stichting in een reglement aan de bevolking oplegde was het verplicht spreken van het Maastrichtse dialect tijdens het carnaval. Daarvan waren alleen de officieren van het in de hoofdstad gelegerde garnizoen uitgesloten. Eigenbelang, want de militairen zorgden in hoofdzaak voor de muziek tijdens de drie dagen voor vastenavond. De Stichting Momus, die voornamelijk bestond uit de betere middenstand, organiseerde onder andere de optocht met praalwagens.

© Peter Valckx

De arbeidersbevolking had ondertussen een geheel eigen anarchistische versie van carnaval ontwikkeld. Armoedig als ze waren, trokken zij zich kussenslopen over het hoofd en liepen achter de harmonicaspelers aan, sjokkend van café naar café waar in flinke mate sterke drank van hoofdzakelijk eigen brouwsel werd genuttigd. Carnaval fungeerde voor deze bevolkingsgroep als uitlaatklep. Vanwege de in het zuiden sterk verankerde feodale verhoudingen en het feit dat de katholieke kerk het socialisme onderdrukte, was het vrijwel onmogelijk misstanden aan de kaak te stellen, en was de carnavalsperiode eigenlijk het enige moment om de gal te spuien. ‘Verkleed’ kon men ongezouten kritiek uiten op de bazen van de fabrieken, waar de arbeidsomstandigheden op z’n zachtst gezegd niet opbeurend waren.

De verplaatsing van café naar café legde de basis voor het latere straatcarnaval. In 1936 ontstond De Boonte Störm: duizenden bont verklede carnavalsvierders trokken door de straten en de cafés in en uit. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd carnaval door de bezetters verboden, maar na de oorlog keerde de Boonte Störm terug. De nieuwe carnavalsvereniging De Tempeleers nam de taak van de ter ziele gegane Momus over. Het carnaval werd echter, op de stoet na, steeds meer een ‘binnengebeuren’. In 1959 leidde dat tot de oprichting van de eerste Zaate Hermenie, een blaaskapel die zonder enige schroom valse noten en scheve maten tolereerde. Het bracht de menigte weer op straat terug.

In Vonks geschiedschrijving komt het allemaal aan bod: de verschillen in verschijningsvorm, de verschillen in wijzen van vieren en het feit dat carnaval meer is dan een zuip- en bralfeest worden in dit stukje geschiedschrijving duidelijk. Het was voor Vonk ook een bijkomend doel om de vooroordelen die er met betrekking tot carnaval bestaan te ontkrachten. “Carnaval is een mix van cultuur en traditie. Je kunt niet ontkennen dat er drank en wijven bij komen kijken, maar dat beeld is eenzijdig. Carnaval heeft een ventielfunctie. Tijdens de industriële revolutie had het een protestfunctie, nu is het veel meer een sociaal feest.

Er bestaan ook aanzienlijke verschillen tussen plaatsen in Nederland waar carnaval wordt gevierd. In veel plaatsen is het eerste dat opvalt dat op straat de ­jongens dronken achter de meiden aanrennen. In Maastricht is het een sociaal gebeuren waarbij alle geledingen door elkaar heen lopen, jong en oud, rangen en standen. Kijk naar een Engelse pub waar jong en oud ook bij elkaar aan de bar zitten, in tegenstelling tot de Hollandse cafés waar alles in hokjes is onderverdeeld. Jongelui hun eigen café en de ouwe lullen in hun eigen café.”

Hooggeëerd publiek!
New Folk Sounds presenteert:

de Folkcanon der Lage Landen

Dit jaar wil New Folk Sounds een klein monumentje oprichten voor een aantal gekoesterde meesterwerkjes die gebeiteld staan in de folktraditie van de Lage Landen. Goed idee? Suggesties? Welke liedjes in welke uitvoering mogen we zeker niet vergeten en kunnen niet op deze lijst ontbreken? Roepen staat vrij! Metsel mee en volg ons op:

➸ www.newfolksounds.nl/folkcanon

Zelf  mee metselen kan via dit reactieformulier

Video ingesloten

Golf nao golf
(Djoen Music HN 21/22)

Met de cd’s Altied onderwegens en Straks is ‘t weer janken plaatste de Groningse zanger/gitarist Harry Niehof zich in de eredivisie van de dialectmuziek. Of oversteeg die categorie zelfs. ‘s Mans liederen en z’n interpratie zijn van zo’n kwaliteit dat hij overal gehoor vindt, of moet vinden. Blues, rock, folk, allemaal ingrediënten van Niehof’s smeltkroes. Nu is er een dubbel-cd onder de titel Golf nao golf, met in totaal twintig liedjes. De eerste cd bevat twaalf tracks, en is een neerslag van het theaterprogramma Van Middelsom noar Madrid. Daaraan verleenden onder andere Herman Grimme (toetsen, pedal steel, ex-Jazzpolitie), Johan Viswat (bas, Luie Hond) en Fokke de Jong (drums, Normaal) hun medewerking. Dat zorgt voor een gevarieerd geheel in klankkleur en muziekstijlen. De verstildheid van Meermin van Meerstad staat naast het rockende karakter van Van Middelsom noar Madrid en het americanagevoel van Doodstil.

Op de tweede cd hoor je Harry Niehof solo, zichzelf begeleidend op gitaar en dobro, opgenomen door Herman Grimme in zijn eigen studio in één middag. Naast nieuwe nummers heeft Harry Niehof hier ook enkele nummers opnieuw opgenomen. Grunnen leeft en Swaarde leegte komen van de cd Cuba blues, die hij maakte met Los Bomberos. Het hoeft geen betoog dat het hier ingetogener versies betreft. Alles veur die verscheen eerder op Altied onderwegens. Dan is er ook nog een Groningse interpretatie van het Lou Reed-nummer Perfect day: Schiere dag. Harry Niehof klinkt in zijn eentje minstens even overtuigend als met begeleidingsband. Het geeft nog maar eens aan op welk niveau de man actief is.

Het scheelde niet veel of we hadden nooit meer wat gehoord van Harry Niehof omdat hij in Spanje wilde gaan wonen. Uiteindelijk koos de zanger-gitarist toch voor Groningen, maar het zuidelijke land laat hem niet los. Dat blijkt in zijn theaterprogramma Van Middelsom noar Madrid dat op 13 november in Delfzijl in première ging. Gelijktijdig verscheen zijn dubbel-cd, Golf noa golf.

"In je blote kont gaan staan is toch een ander verhaal" foto: Joop van den Bremen

Harry Niehof (1954) zou het liefst full-time zingen en muziek maken, maar dat lukt nog niet helemaal. “Groningen is een beetje te klein om daarvan volledig te kunnen leven.” Dus ondertitelt de geletterde muzikant Engelse en Amerikaanse films tussen zijn optredens en opnames door.

Op zijn elfde kreeg hij een gitaar. Later speelde hij in allerlei bandjes, schreef zijn eerste liedje toen hij zestien was en leerde het echte gitaarspel van Martin Carthy, “voor zover dat mogelijk was. Ik begreep helemaal niks van wat die man deed. Tot ik vele jaren later een instructievideo van hem in handen kreeg. De trucjes die ik wou weten legde hij niet uit, maar die kon ik zo beeldje voor beeldje zien: ‘Oh dat doe die’.”

Niehof voelt zich met Ry Cooder verwant. “Ik vind het heel mooi, wat die doet.” Bij zijn teksten heeft hij vooral Lucinda Williams voor ogen. “Die is helemaal te gek. Ze heeft van die associatieve teksten waar je zelf dingen kunt invullen en die vaak vrij donker zijn. Soms heeft ze een verhaaltje dat net een stap verder gaat dan wat redelijkerwijs mogelijk is.” Niehof stopt ook zelf af en toe wat magisch realisme in zijn liedjes. Op zijn nieuwe cd is dat onder meer te vinden in Van Middelsom noar Madrid en Meermin van Meerstad. De komst van Joachim Stiller van Hubert Lampo vond hij geweldig. “Ik zou het boek wel eens weer willen lezen.” Hij sluit de overleden Vlaamse schrijver als inspiratiebron dan ook niet uit. “Blijkbaar, maar ik ben daar niet mee bezig.” Hij is dol op Shakespeare. “Niet dat ik mij daarmee zou willen vergelijken, hoor.”

Van Middelstum naar Spanje

Tot zijn vijftiende woonde Harry Niehof in Middelstum. Op zijn verjaardag verhuisde hij naar Steenwijk. “Middelstum was een echt Gronings dorp. De enige mensen die daar niet Gronings spraken, waren de kinderen van de notabelen.” Bakkerszoon Harry sprak dus ook het dialect waarin hij zijn gevoelens leerde uitdrukken. De dichter Jan Glas omschreef dat volgens hem zeer fraai. “De toal woarin mie’t leven oetlegd is. Dat vond ik wel een mooie, want over emoties praten in het Gronings doe je niet.”

Niehof ging naar de stad Groningen om er aan de universiteit te studeren en woont er nog steeds. Hij wierp zich volop in het rijke muziekleven. Hij speelde in Jump Jive en The Soulfingers, maar vooral in de kroegen van ‘Stad’. Zo kwam de zanger-gitarist terecht bij De Vrije Hand. In dat gezelschap kon je – met budget – muzikanten uitnodigen. “Ik heb toen een aantal muzikanten gevraagd waarmee ik altijd al graag had willen zingen.” Soms werd Niehof zelf uitgenodigd voor een gitaar- of een slidepartij. Toen de vraag wat terugliep, wilde hij een soort visitekaartje afgeven. Dat werd de cd Broken Lines van Sugar Boy Harry in 2001, “met de leukste liedjes die ik de afgelopen vijftien jaar had gemaakt.”

Harry Niehof zou best in Spanje willen wonen. “Als de financiën het toestaan, dan zit ik daar zo vaak mogelijk. Niet zozeer vanwege het klimaat, dat helpt natuurlijk, maar omdat Spanjaarden wel een beetje op Groningers lijken. De Spanjaarden kijken de kat uit de boom en daarna flirt iedereen met je. Als je in Spanje op een terras gaat zitten, dan komen ze niet bij je. Dat is geen gebrek aan respect maar ze denken: ‘Nou, als ze wat willen, dan roepen ze wel’. De mensen laten je met rust en je mag zijn zoals je bent. Dus dat schept ook al gauw een zekere afstand. Als je dan wel wat hebt met Spanjaarden dan is dat ook buitengewoon waardevol. Ik heb er een half jaar gewoond en we hebben gekeken of we daar misschien vast konden gaan wonen. Maar dat was net op het moment dat het met mijn Groningse muziek een beetje begon te lopen. Dat was niet handig. Ik kon daar natuurlijk gewoon gaan werken als ondertitelaar. Ik krijg via internet mijn spullen binnen. Maar dan heb je geen binding met het land. Dan heb je wel je praatje bij de bakker, maar verder sta je er buiten. Dus ik dacht, als ik hier iets wil doen, dan wil ik ook echt. Ik wil niet in een buitenlandse kolonie zitten maar er echt bijhoren. Maar ik bedacht ook dat ik wel heel erg mijn vrienden zou missen. Ik ging toch verder met het Gronings. Als ik dat niet zou doen, zou ik daar vreselijk spijt van krijgen. Ik zat in een goede flow wat muziek betreft. Teksten kwamen bijna als vanzelf. Ik wilde daar mee verder.”

Van Engels naar Gronings

Harry Niehof houdt van het Grunnegs omdat het een spaarzame taal is. ’Gain woord te veul’ sluit prachtig aan bij zijn teksten die “zo kort mogelijk” moeten zijn. “Voor muziek is dat prachtig. Ik ben ook altijd aan het schrappen. Ik begin met associëren en schrijf vellen vol. Dan zoek ik dingen bij mekaar en schrap opnieuw. Op een gegeven moment heb ik wat en dan gaat nog weer de helft eruit. Ik vind het erg mooi als je met heel weinig woorden alles kunt zeggen. Ik bedoel niet dat je het moet gaan uitleggen, maar dat je met een soort duidelijke lijn iets kunt suggereren waar de mensen mee verder kunnen.”

“Dat Gronings is eigenlijk begonnen als oudejaarsgrap. We hebben elk jaar een oudejaarsfeest. Dan vragen we mensen iets te doen. Dat moet niet te gemakkelijk zijn. Een Spaanse vriendin wou daar graag iets zingen. Die kwam met een Spaans lied. Toen zei ik dat ik daar een Gronings lied van zou maken. Dat was een waanzinnig succes. Ze braken de tent af en twee dagen later hingen ze van Radio Noord aan de telefoon. Die hadden dat gehoord. Van Los Bomberos ken ik Ron Glasbeek, de bassist. Samen hebben we nog een paar liedjes gemaakt, gewoon voor de pret.” Radio Noord wilde dat wel opnemen. “Dat was een vreselijk groot succes.” Dus schreef Niehof als een gek een cd vol met humorvolle en dubbelzinnige liedjes. “Dat begon met ‘kijk mij eens grappig zijn’ maar langzamerhand kwam ik erachter: ‘wacht eens even, dit is mooi’. Tegen het eind heb ik nog Lagrimas negras gedaan. Ik vind het zo’n mooi lied en kon het niet over mijn hart verkrijgen om daar weer zo’n onzinlied van te maken. Dat werd Zwaarde leegte. Langzamerhand kwamen er teksten waarvan ik dacht: ‘dat bekt gewoon’. Ik had wel eens wat geprobeerd in het Nederlands, want ik vond het een beetje raar om in het Engels te blijven zingen. Het is wel mijn vak maar ik speel toch eigenlijk altijd in Nederland. Dus is het een soort barrière om in het Engels te zingen voor een Nederlands publiek.”

foto: Joop van den Bremen

De Songclub, opgezet door collega-muzikant Bert Hadders, effende de weg naar het serieuze werk. Eens per twee maanden moet iedere deelnemer op de songclubavond een oud en een nieuw lied zingen. De deelnemer mag twee keer overslaan. De derde keer wordt die uit de club gezet en neemt de eerstvolgende op de wachtlijst zijn plaats in. “Het is vooral in het Engels, maar ik ben daar als eerste begonnen met Groningse liedjes. Mijn allereerste serieuze liedje heb ik daar gedaan met zweet in mijn schoenen. Ik wist natuurlijk helemaal niet hoe dat over kwam. Grapjes maken in het Gronings is tot daar aan toe, maar dan in je blote kont gaan staan is toch een ander verhaal, maar het was een waanzinnig succes.” De tweede cd die daaruit voortkwam, leverde Niehof in 2007 de Streektaalprijs van het Dagblad van het Noorden op.

Het theater in
Later speelde Niehof met Voorheen de Bende, een muzikaal theater dat volle zalen trok. Het eerste seizoen was hij nog sessiemuzikant, maar in het volgende programma ook Pazzipant. “Dat was niet mijn core business, om het zo maar eens te zeggen. Maar wat ik eigenlijk al mijn hele leven heb gewild en waar het nooit van gekomen is: In een busje stappen met een klein groepje mensen met een gekkigheidtheater. Dan natuurlijk wel met een bandje erbij dat verschrikkelijk goed kan spelen. Zo de campings af, waar je een decortje opzet met drie lampjes en waar je een showtje hebt met hele goede muziek. Maar ook iets wat mensen verder lokt. Dat leek mij helemaal te gek. Wat dat betreft, sloot dat bij De Bende naadloos aan.” Het bleek een goede opstap naar zijn nieuwe theatervoorstelling Van Middelsom noar Madrid. Daarin zingt Niehof vooral liedjes van zijn nieuwe ‘spaigelploatje’.

Die dubbel-cd heet Golf noa golf. Op de eerste schijf zingt en speelt Niehof op diverse snaarinstrumenten samen met Herman Grimme (toetsen) en Johan Viswat (bas), de twee muzikanten die hem ook in het theater bijstaan. Bovendien werken Jaap Stegeman (piano), Roel Postma (percussie), Fokke de Jong (drums) en de zangeressen Inki de Jonge en Carmen Schilstra aan enkele nummers mee. Het zijn bijna allemaal nieuwe liedjes. Harry Niehof vatte de originele teksten in aansprekende muziek. Ze verhalen – soms wat on-Gronings – over liefde en bevatten veel poëzie. In de klank valt de inbreng van Herman Grimme te herkennen maar Niehof tekent daar bij aan: “Bij de vorige platen ging ik naar Herman toe en die ging er dan mee klooien. Het grappige bij deze plaat is dat het veel meer een groepsproces is geweest.”

De tweede schijf, solo opgenomen in de studio van Herman Grimme bevat ook enkele eerder uitgebrachte nummers en Schiere dag met een “geniale melodie” van Lou Reed (Perfect day). Twee ‘Cubaanse liedjes’ kregen een geheel nieuwe uitvoering. “Swaarde leegte is het enige serieuze liedje op de Los Bomberos-plaat. Die versie vind ik nog steeds mooi, maar als je dat Cubaanse nummer niet hebt gehoord en je hoort dit, dan denk je die Cubaklanken er niet gelijk bij. Dat is juist leuk en Grunnen leeft speel ik met een folkbegeleiding. Dat vond ik ook anders dan wat er op de Cubaplaat staat.”

De muziek van Harry Niehof klinkt soms als blues maar is het niet. Het is geen pop maar het gaat af en toe wel die kant op. Het is geen rhytm & blues maar hier en daar zit dat er een beetje in. Jazz is het ook niet maar toch swingt het op sommige momenten lekker en ook al is het geen folk, het lijkt er zo nu en dan wel erg sterk op. Wat is het eigenlijk wel? “Het is gewoon Harry Niehof-muziek,” zegt de maker.

Website: www.harryniehof.com

Eigen cd’s:
Altied onderwegens (Silvox, 2005)
Straks is ‘t weer janken (Silvox, 2007)
Golf noa golf (eigen beheer, 2010)
Harry Niehof & Los Bomberos:
Cuba blues (Silvox, 2004)
v/h De Bende:
Voorheen De Bende mit Pazzipanten (Paplabel, 2008)

Dit jaar en begin volgend jaar treedt Harry Niehof op in diverse theaters (zie de agenda)